AQSh va Xitoy: Markaziy Osiyo yangi “katta o‘yin”

Qo‘shma Shtatlar Markaziy Osiyoda Xitoyga qarshi “katta o‘yin” boshlamoqda.

Shubhasiz, ushbu o‘yin so‘nggi ikki yoki uch yil ichida faol ravishda ilgari surilgan bo‘lib Pekinning global ekspansiyasini jilovlash bo‘yicha Yevro-Atlantika strategiyasiga to‘liq mos keladi. Ushbu strategiyani Markaziy Osiyo yo‘nalishida amalga oshirishdagi birinchi qadam amerikaliklarning Afg‘onistondagi harbiy-siyosiy mavjudligini qayta formatlash edi, bu Vashingtonga nafaqat uzoq muddatli va umidsiz afg‘on tuzog‘idan chiqib ketishga, balki Xitoy uchun yangi jiddiy muammolarni yaratish degani ham.

Amerika harbiy bazalarining Markaziy Osiyo respublikalaridan birida (O‘zbekiston va Tojikistonda) paydo bo‘lishi mumkinligi haqidagi mish-mishlar – AQSh va NATO kuchlarining Afg‘onistondan chiqib ketishi natijasida – Rossiya rahbariyatini jiddiy xavotirga solgandek bo‘ldi. Kremlda ushbu masala bo‘yicha axborotni berish dastlabki siyosiy tekshiruv sifatida baholandi, bunga Moskva Mudofaa vaziri Sergey Shoyguning Dushanbe va Toshkentga safari, shuningdek, Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmonni G‘alaba kunini nishonlashga taklif etilishi bilan javob berdi. Xabar qilinishicha, Prezidentlar Rahmon va Putinning uchrashuvi chog‘ida Afg‘oniston inqirozi bilan bog‘liq masalalar muhokama qilingan. Taxmin qilish mumkinki, Amerikaning harbiy infratuzilmasini Afg‘onistondan Markaziy Osiyoga ko‘chirish mumkinligi mavzusi ham eʼtibordan chetda qolmagan.

Rossiyaning bir qator ommaviy axborot vositalaridagi ogohlantiruvchi izohlar, Moskvaning Afg‘onistondagi va umuman mintaqadagi Amerikaning chiqib ketishi tahdid sifatida qabul qilganini tasdiqlamoqda.

Ammo bu tahdiddan Rossiyadan ko‘ra Xitoy rahbariyatiga ko‘proq zarar yetkazilishi kutilmoqda: aynan Vashingtonning yangi afg‘on strategiyasi birinchi navbatda Xitoy manfaatlariga zarba berishi rejalashtirilgan.

Birinchidan, AQShning Afg‘onistondan chiqib ketishi uning uzoq muddatli afg‘on mojarosidagi maqomini tubdan o‘zgartirib yuboradi: AQSh ichki ishtirokchidan vositachiga, tashqi hakamga aylanadi, Afg‘oniston hukumati va toliblar, shuningdek, ushbu notinch mamlakatning qo‘shnilari, avvalambor Markaziy Osiyo respublikalari uchun uning xizmatlari endi ko‘proq ehtiyojga aylanadi. Harbiy bazani yaratmasdan ham, faqat diplomatik saʼy-harakatlar va kichik sarmoyaviy loyihalar orqali yaqin kelajakda AQShning Markaziy Osiyo mintaqasida siyosiy mavqeining mustahkamlanishi kutilmoqda. Yana bir muhim jihat – amerikaliklarning harbiy ishtirokining keskin pasayishi bilan: ularning Afg‘onistondan chiqib ketishi AQShning xayrixohlari va raqiblarini afg‘on frontida Xitoyning mintaqadagi muhim ittifoqchisi bo‘lgan Pokiston maxsus xizmatlari tomonidan nazorat qilinadigan toliblar va jangarilar hamda boshqa jihodchi guruhlar qo‘li bilan og‘riqli assimetrik zarbalar berish imkoniyatidan mahrum qiladi.

Ikkinchidan, Qo‘shma Shtatlar o‘z va NATO qo‘shinlarini Afg‘onistondan olib chiqib, umidsiz afg‘on muammosini avtomatik ravishda mintaqa davlatlariga – birinchi navbatda Xitoyga, shuningdek, Rossiya, Hindiston, Pokiston, Eron, Turkiya, Saudiya Arabistoni va boshqalarga qaratmoqda. Ushbu davlatlar afg‘on mojarosi darajasida o‘zaro kelishuvga erishish, umumiy yo‘nalishni ishlab chiqish imkoniga ega emasligi va yaqinda ular ko‘p qutbli dunyoning barcha “zavqlarini” boshdan kechirishini kuzatish mumkin. Shubhasiz, Xitoy ko‘proq majburiyatlarni o‘z zimmasiga olib, afg‘onlarni muammolari bilan faol shug‘ullanishi kerak bo‘ladi – bu nafaqat Pekin o‘zini jahonning super qudratli davlati deb atagani uchun, balki Afg‘oniston to‘g‘ridan-to‘g‘ri XXR bilan chegaradoshligini unutmaslik kerak, Afg‘oniston hududidagi minglab jihodchi jangchilar, uyg‘ur musulmonlarini taʼqib qilgani uchun xitoylik kommunistlardan qasos olishga tayyor.

Afg‘onistonga qo‘shni davlatlarning mintaqaviy hamjamiyatidagi manfaatlar to‘qnashuvi, ular o‘rtasidagi ziddiyatlar va raqobat kuchayib borishi bilan Amerika vositachiligiga bo‘lgan talab tez orada ortib borishi ehtimolini keltirib chiqaradi, bu shubhasiz Vashingtonning mintaqadagi siyosiy mavqeini mustahkamlashga yordam beradi.

Uchinchidan, AQSh va NATO kuchlarining Afg‘onistondan chiqarilishi G‘arbiy kontingentning asosan Xitoyning muhim mintaqaviy sherigi Pokiston bilan bog‘liq bo‘lgan taʼminot infratuzilmasining yo‘q qilinishiga olib keladi. Pokiston iqtisodiyoti va ijtimoiy sohasidagi hozirgi chuqur inqirozni hisobga olgan holda, g‘arbiy tranzitdan tushadigan daromad yo‘qotilishi ham Islomobod uchun qattiq zarba bo‘ladi, bu esa yana xitoyliklar yordam berishi kerak deganidir. Zero, Pokiston iqtisodiyotining qulashi Xitoyning mintaqadagi rejalariga katta zarar keltirishi haqida gapirmasa ham bo‘ladi. Shuningdek, Xitoydan Pokiston orqali okeanga boradigan transmintaqaviy transport koridorini qurish bo‘yicha katta rejalariga chek qo‘yadi.

Mazkur xolatda AQShning Afg‘onistondan Markaziy Osiyoga o‘tish ehtimoli mintaqadagi Amerika harbiy-siyosiy mavjudligini qayta formatlash uchun ancha jozibali sxemaga aylanishi mumkin, bu esa samaraliroq va geosiyosiy raqobatchilar oldida ham mintaqaga bog‘liqligini kamaytiradi.

Shunisi eʼtiborga loyiqki, mahalliy elitaning ko‘plab jiddiy guruhlari amerikaliklarning Markaziy Osiyo mintaqasida paydo bo‘lishidan manfaatdor. Boshqalar kabi, Qo‘shma Shtatlar “quruq qo‘l” bilan tashrif buyurmaydi, balki, katta bo‘lmasada, real ko‘mak ko‘rsata oladigan mablag‘ bilan keladi, pul hech qachon ortiqcha bo‘lmagan. Ayniqsa, Markaziy Osiyo respublikalarining pandemiya shokidan xalos bo‘lmagan davrida iqtisodiyoti uchun ayni muddoa.

Markaziy Osiyo davlatlari Sovet Ittifoqidan keyingi 30 yillik mustaqillik davrining 20 yilini Afg‘onistondagi AQSh-NATO mudofaa soyaboni ostida o‘tkazdilar. Darhaqiqat, yigirma yil davomida AQSh va NATO Afg‘onistondagi jihodchi terrorchilarni to‘sib qo‘yib, Markaziy Osiyoning va bir vaqtning o‘zida Rossiyaning janubiy chegaralarining xavfsizligini taʼminladi. Aynan Afg‘onistondagi g‘arbiy kontingent xavfsizlikni taʼminladi. Xitoy esa 20 yil davomida postsovet makonidan xotirjamlik bilan foydalanish, Markaziy Osiyo mintaqasida muvaffaqiyatli iqtisodiy va infratuzilma loyihalarini amalga oshirib keldi. Bu jarayonlarga na energiya va na muammolarni yechishga mablag‘ sarfladi.

Endi bunday imkoniyat berilgan vaqt nihoyasiga yetdi. Ko‘p qutbli dunyoning quvonchini uzoq vaqtdan beri orzu qilgan Xitoy va Rossiya tez orada o‘zlarining manfaatlari zonasida to‘liq qabul qilishadi. Aftidan Amerika jang sanʼati falsafasi ruhida unga qarshi ishlatilgan kuchlar va istaklarni tanqidchilari va Yevrosiyodagi raqiblariga qarshi yo‘naltirishga tayyorlanmoqda.

Bu yerda Vashington uchun muhim ustuvor yo‘nalish – Xitoy davlatlarining g‘arbiy chegaralari – Afg‘oniston, Pokiston va Markaziy Osiyoda muntazam ravishda siyosiy tuzoqlarni tashlashni boshlagan Pekindir.

Endi Xitoy AQSh bilan yangi “katta o‘yin” da qanday harakat qilishini kutish kerak.