Toliblar sobiq ittifoq respublikalariga tahdid solishni boshladi

Tashkilot Markaziy Osiyo davlatlarining siyosatiga taʼsir o‘tkazishga harakat qilmoqdalar.

Afg‘onistondagi Tolibon harakati sobiq ittifoq qiziqmoqda. Tolibon rahbarlari nafaqat sobiq SSSR respublikalarining keskin siyosiy muammolariga nisbatan o‘z pozitsiyalarini oshkora bayon qilishni boshladilar, balki ushbu respublikalar rahbarlari tomonidan tashqi siyosiy qarorlarni qabul qilish bilan bog‘liq shartlarini belgilashga harakat qilmoqdalar. Tolibonning mazkur tahdidlari, “zo‘ravon mulla” larning terroristik harakat va manfaatlari go‘yoki Afg‘oniston chegarasi bilan cheklangan, deb taʼkidlagan siyosatchilar, diplomatlar va ekspertlarning daʼvolarini rad etmoqda.

Bir necha kun oldin Tolibon Tojikiston va Qirg‘iziston o‘rtasidagi ziddiyat bo‘yicha rasmiy bayonot bilan chiqdi. Harakat rahbariyati nomidan Tolibon spikeri Zabihulla Mujohid tarqatgan hujjatda “so‘nggi paytlarda islomiy mamlakatlar bo‘lgan qo‘shni Tojikiston va Qirg‘izistonning o‘rtasida ziddiyatlar yuzaga kelgani, natijada ikkala davlat ham urush yoqasida ekanligi taʼkidlangan.”

Shu munosabat bilan afg‘on jangarilari “Islomiy amirlik ikki Islom va qardosh mamlakatlarni o‘zaro kelishmovchiliklarni muloqot orqali hal qilishga chaqiradi” deb bayonot bergan. Urushning boshlanishi oson tuyulishi mumkin, ammo urushning amaliy jarayoni va undan keyingi falokatlar va yo‘qotishlar o‘zaro tushunish sharoitida har ikki tomonning zararlaridan ancha ustundir.”

Tolibon bayonotida: “biz o‘z tajribamizga asoslanib, har ikki davlat rahbarlarini o‘z mamlakatlarining uzoq muddatli manfaatlari, tinchligi va xavfsizligini hisobga olishga va nizolarni muloqot va o‘zaro tushunish orqali oqilona yechim topishga chaqiramiz. Ollohning irodasi bo‘lsa, bu ikkala mamlakat va xalqlar uchun foydali bo‘ladi”, – deyilgan.

Afg‘onistondagi muloqot va haqiqiy tinchlik muzokaralarini qatʼiyan rad etgan, ochiqchasiga qurolli zo‘ravonlik va urushga eʼtibor qaratgan Tolibon rahbarlari tojiklar va qirg‘izlar o‘rtasida o‘zaro muloqot va tinchlikka chaqirayotgani biroz g‘alati ko‘rinadi.

Shubhasiz, Tolibon bayonotining paydo bo‘lishining asl sababi terrorchilarning Dushanbe va Bishkek o‘rtasidagi ziddiyatlardan xavotiri emas, balki Tolibon rahbarlari va ularning ortida turgan Pokiston maxsus xizmatlaridagi kuratorlarining Markaziy Osiyodagi respublikalardagi siyosiy vaziyatga bo‘lgan qiziqishini namoyishidir. Toliblar qo‘shni davlatlariga tavsiyalar berib, vaholanki aytgan narsalariga o‘zlari amal qilmasalarda, mintaqaviy o‘yinchi va maslahatchi rolini sinab ko‘rmoqdalar.

Avvalroq, may oyining so‘ngida Tolibon rahbarlari yana-da antiqa taklif – Markaziy Osiyo respublikalari rahbarlariga deklaratsiya bilan chiqdilar.Unda eʼtibor Afg‘onistondan AQSH va NATO kuchlari chiqib ketganidan keyin, mintaqada, xususan Tojikiston, O‘zbekiston yoki Qirg‘izistonda Amerikaning bazalarining paydo bo‘lishi mumkinligi to‘g‘risida ommaviy axborot vositalarining xabarlariga qaratildi.

“So‘nggi paytlarda turli xil ommaviy axborot vositalari AQSH Afg‘onistonni tark etgandan so‘ng, mamlakatimizda operatsiyalar o‘tkazish uchun mintaqada qolishni mumkinligi to‘g‘risida maʼlumotlar paydo bo‘ldi”, deyiladi Tolibonning 2021 yil 26 maydagi deklaratsiyasida. “Masalaning nozikligi tufayli Islom amirligi o‘z pozitsiyasini oldindan aniqlab olmoqchi va barcha bilan bo‘lishishni istaydi”.

Tolibon bayonotiga ko‘ra, “mintaqadagi xorijiy kuchlar ishonchsizlik va urushning asosiy sababi, shuningdek, so‘nggi yigirma yil ichida har kim, ayniqsa bizni jabrlangan xalqimiz boshqalardan ko‘ra ko‘proq guvoh bo‘lgan katta fojiadir. :”biz qo‘shni mamlakatlarni bu vaziyatni qaytarmaslikka chaqiramiz (Amerika harbiy bazalarining paydo bo‘lishi uchun sharoit yaratish) Xudo saqlasin, agar yana shunday qadam tashlansa: bu katta tarixiy xato va tarixga kiradigan uyat bo‘ladi”.

“Afg‘onistonning musulmon va mujohid xalqi (yaʼni toliblarning o‘zi) bunday jirkanch va provokatsion harakatlar oldida sukut saqlamaydilar”, deb vaʼda qilmoqda jangarilar Markaziy Osiyo respublikalari rahbarlariga. “Aksincha, u tarix davomida bo‘lganidek, diniy va tarixiy vazifalarini bajaradi.”

Tolibonning deklaratsiyasi juda aniq tahdid bilan tugaydi: “Bizning hududimiz boshqa mamlakatlar xavfsizligiga qarshi ishlatilmasligini bir necha bor ishontirib aytganimiz sababli, biz ham boshqalarni o‘z yerlari va havo hududidan mamlakatimizga qarshi foydalanmaslikka chaqiramiz. Agar shunday qadam qo‘yilsa, unda barcha kulfatlar va qiyinchiliklar uchun javobgarlik bunday xatolarga yo‘l qo‘yganlarning zimmasiga tushadi”.

Tashkilotning Markaziy Osiyo respublikalari rasmiylari va aholisiga aynan qanday “kulfatlar va qiyinchiliklar” vaʼda qilayotgani deklaratsiyasida ko‘rsatilmagan. Biroq, hujjat uslubi shubhasiz, terrorchilar rahbarlari nafaqat qo‘shni davlatlaridagi siyosiy qarorlarni diqqat bilan kuzatib borishni, balki ularga faol taʼsir o‘tkazishni, shu jumladan tahdidlardan foydalanishni niyat qilayotganliklarni ko‘rsatmoqda.

Shubhasiz, Tolibon rahbarlari bugungi kunda o‘zlarining kuchi, terroristik manbalari va Tolibonning yangi xalqaro legitimligini birlashishi natijasida paydo bo‘lgan va Qo‘shma Shtatlar, Rossiya, Xitoy, Qatar va Pokistonning birgalikdagi saʼy-harakatlari tufayli mustahkamlangan “zo‘ravon mullalar” harakatining yangi siyosiy maqomidan foydalanib, o‘zlarining istiqbolli Markaziy Osiyo strategiyasini ishlab chiqmoqdalar.

Taxmin qilish mumkinki, Tolibonning manfaatlari faqat Markaziy Osiyo mintaqasi bilan chegaralanmaydi. Bir necha oy oldin, Armaniston va Ozarbayjon o‘rtasida Qorabog‘da sodir bo‘lgan qurolli to‘qnashuv paytida, Tolibon vakillari ommaviy ravishda bu masalaga qiziqish bildirdilar.

Tolibon BMT rezolyutsiyasiga ishora qilib, Yerevanni Ozarbayjon hududlarini egallab olishga intilayotgan tajovuzkor deb atadi. Tolibonning Janubiy Kavkazdagi uzoq yillik mojaroga ochiq axborot va siyosiy aralashuvi, avvalo, Afg‘oniston-Pokiston chegara hududida 20 yildan ortiq vaqt davomida faoliyat yuritib kelayotgan terroristik harakat uchun pretsedenti sifatida qiziqarli. Tashkilot to‘satdan Qobul va Islomoboddan minglab kilometr narida joylashgan mintaqaviy muammoga nisbatan siyosiy mavqei va baholarini namoyish qila boshladi.

Shunisi eʼtiborga loyiqki, Qorabog‘ to‘g‘risidagi bayonotda ham, Markaziy Osiyo mamlakatlariga eʼlon qilingan deklaratsiyalarida ham Tolibon anʼanaviy ravishda Rossiya eʼtiboridagi mintaqa sifatida ko‘rilgan mamlakatlarning muammolari va siyosiy kun tartibiga tobora faol taʼsir o‘tkazish niyatida ekanliklarini bildirdilar. Tolibonning bu kabi harakatlari bir qator rossiyalik siyosatchilar, diplomatlar va ekspertlarning, xususan, Rossiyaning Afg‘oniston bo‘yicha maxsus vakili Zamir Kabulovning Tolibonning ambitsiyalari va manfaatlari mamlakat chegaralaridan tashqariga chiqmasligini haqidagi taxminlariga zid ekanligini ko‘rsatmoqda. Afsuski, haqiqat butunlay boshqacha.

Toliblar, aftidan, Pokiston maxsus xizmatlarining kuratorlari bilan yaqin hamkorlikda ish olib borishgan va bugun sobiq ittifoq makonining turli mintaqalariga, birinchi navbatda Markaziy Osiyoga taʼsir o‘tkazish imkoniyatlarini sinab ko‘rishdi. Jangarilar va ularning homiylari tajovuzkor demarshlar chegaralari, Markaziy Osiyo rahbarlari o‘ziga ishonch darajasi va hissiy beqarorligi, siyosiy elitalari va mintaqadagi jamoatchilik fikrining aniqlashga urinmoqdalar.

Va nihoyat, Moskvaning “zo‘ravon mullalar” ning mintaqaviy faoliyatining yangi ssenariylariga munosabati diqqat bilan kuzatilmoqda. Toliblarning bunday keskin burilishlariga tayyor bo‘lmagan Rossiya diplomatiyasi hamon sukut saqlashni afzal ko‘rmoqda. Ammo, bunday “mxat” sukunatini juda uzoq vaqt davomida saqlab qolish mumkin emas. Toliblar Smolensk maydonida (Rossiya TIV joylashgan) odatlanib qolishagan yurishlardan ko‘ra ko‘proq dinamikroq chiqishlarni afzal ko‘rishmoqda.