Kollektiv harakatsizlik shartnomasi. KXSHTning kelajagi bormi?

Tashkilot hech qachon 6 ta aʼzo mamlakatning o‘zida yoki ularning tashqarisida mashhur bo‘lmagan. Tashkilot unga aʼzo davlatlaridan katta xarajatlarni talab qilishida yoki olib borilayotgan tajovuzkor ekspansiya siyosatida emas, balki oddiy harakatsizlikda.

2020 yil tashkilotga shunchalik ko‘p sinovlarni keltirdiki, uning foydasi haqidagi munozaralar Rossiyadan tashqari deyarli barcha ishtirokchi mamlakatlardagi tor ekspert doiralaridan keng siyosiy munozaralarni keltirib chiqardi.

KXSHT uchun asosiy sinov – Qorabog‘ urushi bo‘ldi – Tashkilot buni eʼtiborsiz qoldirdi. Kollektiv xavfsizlik shartnomasining 4-moddasi qo‘llanilmadi: “agar ishtirokchi davlatlardan biri tajovuzga uchrasa, bu ishtirokchi davlatlar tomonidan barchaga qarshi tajovuz sifatida ko‘riladi”. Armaniston siyosatchilari ushbu faktga ishora qilib, Pashinyandan KXSHTga murojaat qilishlarini talab qildilar, ammo u rasmiy ravishda 2021 yilning bahorida, Ozarbayjon harbiylari kecha urush holatida bo‘lgan mamlakatlar o‘rtasida “chegarani aniqlay” boshlaganlarida yordam so‘radi.

Yordam uchun so‘rov yuborildi. Ammo qo‘llab-quvvatlash masalasini ko‘tarishi kerak bo‘lgan KXSHT raisi degan lavozim bor. Rais har yili o‘zgarib turadi – bu har yili KXSHT Kollektiv xavfsizlik Kengashi bo‘lib o‘tadigan mamlakat rahbari. 2020 yilda bu Rossiya, 2021 yilda esa Tojikiston edi.

Armaniston KXSHTdan haqiqiy harbiy yordam olishi uchun, Pashinyanning murojaatidan so‘ng bu masala Prezident Imomali Rahmon tomonidan ko‘tarilishi, keyinchalik esa qolgan barcha ishtirokchilar yordamni bir ovozdan maʼqullashlari kerak edi.

Ko‘rinib turibdiki, KXSHT ni haqiqiy jamoaviy mudofaa harakatlarini boshlashi mumkin bo‘lgan vaziyat deyarli imkoni yo‘q. Zamonaviy urushlar bu aniq chegaralardagi to‘qnashuvlar, sabotaj va isbotlanishi qiyin bo‘lgan kiberhujumlardir. KXSHT nizomi esa “Barbarossa” rejasi uslubidagi keng miqyosdagi harbiy hujum uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu vaziyat endilikda faqatgina targ‘ibotchilarning xayollarida sodir bo‘ladi.

KXSHTning yana bir sinovi – qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasidagi apreldagi tanklar va minomyotlar ishlatilgan chegara urushi bo‘ldi. Vaziyat esa juda hayratlanarli davom etdi – janglar paytida qirg‘iziston Mudofaa vaziri va Xavfsizlik Kengashi kotibi Dushanbeda, aynan KXSHT mamlakatlari Mudofaa vazirlari kengashining yig‘ilishida ishtirok etayotgan edilar.

Shu bilan birga, agar tashkilot aʼzolari bir-biri bilan urushayotgan bo‘lsa, KXSHT ustavida bu haqda hech nima deyilmagan. Masalan, Qozog‘iston tomonidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan barcha boshqa tashabbuslar – vositachilik va muzokaralar uchun platformani taklif qilish – tashkilotda ishtirok etish bilan hech qanday bog‘liq emas.

KXSHT yana bir inqirozni moʻjizaviy tarzda o‘tkazib yubordi, Lukashenko mamlakatdagi noroziliklarning eng yuqori pallasida tashkilot nizomidagi “barqarorlik” so‘zi bilan muxolifatni qo‘rqitdi, lekin KXSHT ga murojaat qilmadi. Rasmiy jihatdan “barqarorlikka tahdid” degan noaniq so‘zlar KXSHT doirasida baʼzi choralar uchun asos bo‘lishi mumkin. Ammo, boshqa mamlakatdagi namoyishlarni bostirish uchun qo‘shin yuborish shubhali istiqboldir.

KXSHT “harbiy-siyosiy vaziyatni muhokama qilish” bo‘yicha yig‘ilishlar va NATO tomonidan tashkil etilgan harbiy mashg‘ulotlar bilan bir vaqtda o‘tkaziladigan mashqlardan tashqari, deyarli hech narsada o‘zini ko‘rsata olmadi. Bunday uchrashuvlarda ular boshqa narsalar qatori sobiq ittifoq mamlakatlari hududidagi laboratoriyalarda Qo‘shma Shtatlar yaratayotgan “bio tahdid” haqida gapiradilar. Ammo muammo shundaki, KXSHT tarkibiga kiradigan Armaniston va Qozog‘istonda ham Moskvani xavotirga soladigan laboratoriyalar mavjud.

Lekin, Amerika qo‘shinlari Afg‘onistondan chiqarilgandan so‘ng, KXSHT samarali va muvofiqlashtirilgan ishlarni amalga oshirsa, tashkilot o‘zini namoyon qilish imkoniyatiga ega.

Tayyorgarlik esa allaqachon boshlab yuborilgan – 2021 yilda KXSHT Tojikistonda 3 ta va Rossiyada 1 ta mashg‘ulot o‘tkazishni rejalashtirmoqda.

Sizningcha, ular bu tashkilot o‘zini oqlaydimi?