Rossiya Markaziy Osiyo davlatlarini Tolibon bosqini bilan qo‘rqitmoqda

Aslida ahvol qanday?

AQSh va NATO qo‘shinlarini Afg‘onistondan olib chiqish jarayoni mamlakatda Tolibon harakatining mavqeini mustahkamlash bilan kechdi. Bu kutilgan jarayon edi.

Vashingtonning Afg‘oniston ichidagi mojaroni Qatar poytaxti Dohada AQSh maʼmuriyati va Tolibon rahbarlari o‘rtasida tuzilgan bitim tinch yo‘l bilan hal etish bo‘yicha taklif qilgan rejasi dastlab Qobuldagi markaziy hokimiyat tomonidan to‘xtatilgan va sabotaj qilingan. Prezident Ashraf G‘ani hukumati, keng omma orasida obro‘sini yo‘qotib, hali ham toliblarni hokimiyatga qo‘shishni istamaydi, kuch tuzilmalariga ishonishda davom etmoqda, G‘arbdan tobora ko‘proq mamlakat iqtisodiyoti va armiyani qo‘llab-quvvatlash milliardlab dollar inyeksiya qilinishiga umid qilmoqda. Bunday vaziyatda Tolibon  rahbarlari o‘zlarining nazorati ostidagi qishloq va aholi punktlari zonasini kengaytirish uchun bir qator qatʼiy qarorlarni qabul qildi, Tojikiston va O‘zbekiston hamda Turkmaniston bilan chegaralarga yetishmoqda. Hukumat kuchlari, qurolli kuchlar va chegarachilar toliblar bilan to‘qnashuvlardan qochib, qo‘shni mamlakatlarda vaqtincha boshpana topishni afzal ko‘rdi.

 Afg‘onistonliklar Tolibonga qarshi kurashishni xohlamaydilar. TH (Tolibon harakati) harakatlarining kuchayishi Eronda ularning vakillari va hukumat delegatsiyasi o‘rtasida qayta tiklangan muzokaralarga bosim o‘tkazuvchi vosita va shu bilan birga Qobulda harbiy kuch yordamida hokimiyatni egallab olishga tayyorlik sifatida qabul qilinishi mumkin. Rossiyadagi va MDHning bir qator mamlakatlaridagi psevdo-siyosatchilar va psevdo-ekspertlar shoshilinch ravishda toliblarning Markaziy Osiyo davlatlariga bostirib kirish xavfi va afg‘on giyohvand moddalarining ko‘payishi haqida shov-shuv ko‘tardi.

Afg‘onistonda hokimiyat tepasiga kelganidan keyin Tolibon kimlar ekanligini va mintaqada nimalarni kutish mumkinligiga oydinlik kiritishni istardim. Toliblar (arabcha va pushtu tilida talabalar degani) 1994 yilda Afg‘oniston bilan chegaradosh Pokiston hududlaridagi afg‘on qochqinlar lagerlarida boshlang‘ich diniy maktablar – madrasalar talabalari va o‘qituvchilari o‘rtasida paydo bo‘lgan islomiy harakatdir. Afg‘oniston rasmiylarining fikriga ko‘ra, keyinchalik bunday maktablar bir necha million qochqinlar orasida 17 mingtagacha yetgan.

1996 yildan 2001 yilgacha toliblar (Afg‘oniston Islom amirligi) Afg‘onistonda hokimiyat tepasida bo‘lib, 2004 yildan buyon Pokiston shimolidagi Vaziriston viloyatini (Vaziriston Islom Davlati) nazorat qilib turdi. Afg‘oniston Islom Amirligi uchta davlat tomonidan tan olingan: Birlashgan Arab Amirliklari, Pokiston va Saudiya Arabistoni. TH 2003 yilda BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan terroristik tashkilot sifatida tan olingan. Rossiya Oliy sudi ham 2003 yil 14 fevralda ham Tolibonni terroristik tashkilot deb tan oldi.

1996 yildan 2001 yilgacha toliblar (Afg‘oniston Islom amirligi) Afg‘onistonda hokimiyat tepasida bo‘lib, 2004 yildan buyon Pokiston shimolidagi Vaziriston viloyatini (Vaziriston Islom Davlati) nazorat qilib turdi. Afg‘oniston Islom Amirligi uchta davlat tomonidan tan olingan: Birlashgan Arab Amirliklari, Pokiston va Saudiya Arabistoni. TH 2003 yilda BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan terroristik tashkilot sifatida tan olingan. Rossiya Oliy sudi ham 2003 yil 14 fevralda ham Tolibonni terroristik tashkilot deb tan oldi.

 Afg‘onistonda AQSh va NATO qo‘shinlari mavjud bo‘lgan so‘nggi 20 yil ichida TH mafkurasi va tuzilishida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Qo‘shma Shtatlar bilan Doha shartnomasini Al-Qoida bilan barcha aloqalarni uzgan va “Islomiy davlat” bilan hamkorlik qilmaydigan Tolibonning “moʻtadil qanoti” deb nomlangan vakillari imzoladilar. Albatta, yuqorida aytib o‘tilgan terroristik tashkilotlar Afg‘oniston va Pokiston hududida faoliyat yuritishga urinmoqdalar, ammo TH va boshqa afg‘on harbiy-siyosiy guruhlarining ko‘plab rahbarlari ularni qo‘llab-quvvatlamaydi. Shuni taʼkidlash kerakki, Doha kelishuvining muhim bandlaridan biri Amerika tomonining THni taqiqlangan (terroristik) tashkilotlar ro‘yxatidan chiqarish majburiyati va bu kabi qarorlar uchun BMT va boshqa mamlakatlarga murojaat qilish edi.

 Moskva, TH vakillari bilan aloqalarni rad etish va afg‘oniston ichidagi mojaroni tinch yo‘l bilan hal qilishda vositachilik rolini o‘ynamoqda. Agar TH Afg‘oniston aholisi, qo‘shni mamlakatlar hukumatlari (Pokiston va Turkiya) tomonidan qo‘llab-quvvatlansa, afg‘onlarning o‘zlariga markaziy hokimiyat masalasini hal qilish imkoniyati berilishi kerak.

Har qanday tashqi aralashish tobora ko‘proq mojarolarni keltirib chiqaradi va afg‘on muammosini yana-da chuqurlashtiradi. 1988 yil bahoridagi Sovet rahbariyati ham, Obama prezidentligidan boshlab AQSh maʼmuriyati ham bunga amin bo‘ldi. Tramp va Bayden Obamaning AQSh va NATO qo‘shinlarini ushbu “qaynoq” mamlakatdan olib chiqish bo‘yicha avvalgi rejasini amalga oshirishga muvaffaq bo‘ldi.

Markaziy Osiyo davlatlarining toliblarning qo‘shni davlatlarga bostirib kirishi mumkinligidan qo‘rqishlari asossiz. Toliblar asosan Afg‘oniston janubida va Pokiston shimolida yashovchi pushtun qabilalarining milliy islomiy harakati. Ular o‘zlarini qo‘shni mamlakatlarga ekspansiya qilishni maqsad qilmaydilar, balki o‘zlarini tarixiy vatanida hokimiyat uchun kurash bilan cheklashadi. Tojikiston va O‘zbekistonga chekingan hukumat qo‘shinlari va chegarachilarning bo‘linmalari ularni qabul qilgan mamlakatlarda vaziyatni beqarorlashtirmoqchi emas. Ular faqat vaqtinchalik boshpana so‘ramoqda.

Afg‘onistondagi “geroin tahdidi” ga kelsak, ushbu dorilarni ishlab chiqarish va tranzitining keskin o‘sishini kutish qiyin. So‘nggi yillarda afyun savdosi hajmi o‘n baravar oshdi. Afg‘oniston hukumati harakatsizlik ayblovlariga javoban bir necha bor taʼkidladiki, afg‘on afyunlarini ishlab chiqarish ularning jahon bozoridagi talabi bilan chambarchas bog‘liq, yaʼni afg‘onlar talabni qondirmoqda.  

Afg‘on dehqonining mahsulotiga talab bo‘lsa va xorijiy davlatlarning xavfsizlik kuchlari giyohvand moddalarni tashish va sotish kanallarini to‘sib qo‘yolmasa, ko‘knori o‘sishini taqiqlash mumkin emas. Giyohvandlik tahdidi, avvalambor, ijtimoiy muammo bo‘lib, uni faqat birgalikdagi saʼy-harakatlar bilan hal qilish mumkin.

Ehtimol, kelajakda afg‘onlar o‘zlari davlat tuzilishi to‘g‘risida tinch yo‘l bilan kelisha olar. Toliblar Qobulda hokimiyatni zo‘rlik bilan qo‘lga kiritgan taqdirda ham hozircha mintaqaviy yoki xalqaro xavfsizlikka tahdid solmaydi.