Экспертларнинг фикрича, Москва ва Бишкек ўртасидаги муносабатларнинг совуқлашуви қирғиз расмийларининг Москва йўриғига юрмай, унинг режаларини барбод қилгани билан боғлиқ.

БИШКЕК – Қирғизистонда октябр ойидаги ҳокимият алмашувидан сўнг, Москва Бишкекка нисбатан назар-писандсиз муносабатини яширмаяпти. Кузатувчиларнинг таъкидлашича, бу Кремлнинг Марказий Осиё республикасидаги таъсири камайиб бораётганидан далолат беради.
Қирғизистонда 4 октябр кунги парламент сайловларидан сўнг бир неча ҳафта давом этган норозилик намойишлари ва сиёсий мужмаллик ортидан Сооронбай Жеенбеков инқирозга барҳам бериш мақсадида 15 октябр куни президентликдан кетган.
19 октябр куни Олий суд парламент собиқ депутати Садир Жапаровга нисбатан 2017 йилда одам ўғирлаш билан боғлиқ айблов ҳукмини бекор қилди ҳамда уни бош вазир ва президент вазифасини бажарувчи этиб тайинлади.
Россия-Қирғизистон муносабатларини тиклаш юзасидан қирғизистонлик ҳамкасби Руслан Казакбаев билан музокара ўтказган Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ОАВ вакиллари билан учрашуви чоғида асабийроқ бўлиб кўринди, деб ёзади Россиянинг «Коммерсант» бизнес-нашри.

23 октябр куни Москвада бўлиб ўтган матбуот анжуманида Лавров қирғизистонлик журналистларнинг бир нечта саволига қўполлик билан жавоб қайтарган.
Икки мамлакат президентлари учрашадими, деган саволга Лавров: «Аввало дўстларингиз (Қирғизистоннинг ҳозирги ҳукумати) тугалланиши керак бўлган жараёнлар – сайловлар ва конституциявий ислоҳотларнинг кетма-кетлигини ҳал қилишлари лозим», деб жавоб берган.
Қирғиз тилида берилган яна бир нечта саволдан сўнг, Лавров ўзини тутиб тура олмади.
«Сиз мезбоннинг ҳурматини жойига қўйишингиз керак, майлими? Ҳар жиҳатдан», деди Лавров ҳақоратомуз ҳазил оҳангида. «Мезбон» сўзи рус тилида «хўжайин» маъносини ҳам англатади.
Гарчи Россия икки мамлакат ўртасида яқин шериклик алоқалари сақланиб қолганини даъво қилаётган бўлса-да, музокараларда деярли ҳеч қандай муваффақиятга эришилмаган.
Олий даражада музокаралар ўтказилмагани етмагандек, Лавров Казакбаевга «Қирғизистондаги сиёсий вазият барқарорлашмагунича» Россиянинг Қирғизистонга молиявий ёрдами тўхтатиб турилишини айтган.
Москва ўшандан бери Қирғизистон расмийлари билан мулоқотдан бош тортмоқда.
Қирғизистон президенти вазифасини бажарувчи Садир Жапаров маслаҳатчиси Чингиз Айдарбековни Москвага юборган. Айдарбеков Лавров, Россия маъмурияти ва парламенти аъзолари билан «учрашиш исташини билдирган», деб ёзади Қирғизистоннинг 24.kg янгиликлар сайтининг бош муҳаррири Асел Оторбаева ўзининг Facebook саҳифасида.
«Аммо у (Айдарбеков) барчадан рад жавобини олди», деб ёзган Оторбаева.
Номақбул хатти-ҳаракат
Лавровнинг халқаро даражадаги тадбирда ўзини бундай тутиши номақбул ва Россиянинг Марказий Осиё республикасига нисбатан ҳурматсиз муносабатидан даракдир, дейди кузатувчилар.
«Лавров орқа-олдига қарамай гапириб, Россия ҳар жиҳатдан мезбон-хўжайин эканлигини очиқ айтмоқда», дейди Orbita.kg янгиликлар сайтининг мухбири, бишкеклик Марс Абаев.
«Тажовузкор риторика ва жамоатчилик кўз ўнгидаги очиқ ғазаб – шуми Россиянинг бош дипломати?» дейди Абаев. Унинг айтишича, Лавров ҳақиқатан ҳам Россиянинг ҳурматида бўлган мамлакатга асло бундай муомала қилмас эди.
«Москва Қирғизистонни, шунингдек, Марказий Осиёдаги бошқа ночор республикаларни ҳеч қачон менсимаган, у минтақадаги таъсирини кучайтириш ва уларни назорат остида ушлаб туриш учун бу мамлакатларга қандайдир ёрдам кўрсатишга мажбур», деди Абаев.
Россия президенти Владимир Путин режимининг Қирғизистонга нисбатан ғазаби, энг аввало, у ердаги инсон ҳуқуқлари ва сўз эркинлиги борасидаги ҳолатнинг Россиядагига қараганда анча яхши эканлиги билан боғлиқ.
Қирғизистондаги ҳокимиятнинг мунтазам ўзгариб туриши Путин режими учун исталмаган ва ҳатто хавфли мисолдир, дейди у.
Москвадаги можароли матбуот анжуманидан бир кун аввал Путиннинг ўзи ҳам айни воқеалар юзасидан хавотирларини билдирган эди.
«У ерда содир бўлаётган воқеалар қирғиз халқи учун мусибатдир», деди у 22 октябр куни Москвада бўлиб ўтган Валдай халқаро мунозара клуби йиғилишида. «Биз у ердаги воқеаларни ачиниш ва хавотир билан кузатмоқдамиз.»
Путин айтаётган «мусибат» – Қирғизистонда Россиядан кўра кўпроқ демократия борлигидир, дейди Бишкекда яшовчи собиқ қирғиз дипломати Мурат Конокбаев.
«Мустақил ОАВ, нодавлат ташкилотлар ва фаоллар Қирғизистонда ўзини эркинроқ ҳис қилади. Масалан, улар қамоққа тушишдан қўрқмай, ҳокимият ва президентни фаол танқид қилиб, норозилик намойишларига чиқиши мумкин», деди Конокбаев.
«Ушбу тенденциялар Россиядаги авторитар режимни йилдан-йилга фақат кучайтириб бораётган Кремлни хавотирга солади».
Таъсир кўрсатишга уриниш
Айрим кузатувчиларга кўра, Қирғизистон расмийлари Кремлнинг кўрсатмаларини тинглашдан бош тортаётгани сабаб Москва ва Бишкек ўртасидаги муносабатлар совуқлашмоқда.
Айрим кузатувчиларга кўра, Россия режими сўнгги йилларда АҚШ билан муносабатларни фаол равишда такомиллаштира бошлаган Жеенбековнинг кетишини хоҳлаган.
Шундай бўлса-да, кейинги воқеалар Россия режаси бўйича кетмади, дейди бишкеклик профессор ва халқаро ҳуқуқшунос олим Қайрат Осмоналиев.
Кремл Қирғизистондаги қонунчиликка биноан ҳокимиятнинг Жеенбековдан Жапаровга ўтиши учун Бишкекка Путин администрацияси раҳбарининг ўринбосари Дмитрий Козакни жўнатди, деди Осмоналиев.
«Москва Жеенбековнинг президентлик муддатини тугатиб истеъфога чиқишини истаганди, шунда бу ташқаридан табиий сиёсий жараёнга ўхшаб кўринар эди, аммо Жеенбеков кутилмаганда истеъфо берди», деди у.
Осмоналиевнинг таъкидлашича, «Россия шу сабабли молиявий ёрдамни тўхтатган бўлиши мумкин».
Москва Қирғизистондаги сиёсий вазиятдан фойдаланиб, ваъда қилинган ҳарбий ва молиявий ёрдамдан маҳрум қилиш хавфи остида мамлакат раҳбариятини ўз измига бўйсундиришга уринмоқда.
Инқироз давом этар экан, 14 октябр куни «РБК» ахборот агентлиги Россия ҳукуматидаги манбаларига таяниб, Қирғизистондаги «сиёсий вазият барқарорлашмагунича» Москва Бишкекка молиявий кўмак бермаслигини маълум қилди.
Кремлнинг бир қанча «сабоқлари» ортидан жума (13 ноябр) куни Жапаров Путин билан телефон орқали «икки томонлама ва кўп томонлама ҳамкорликнинг жорий ҳолатини»ни муҳокама қилди, деб хабар берди 24.kg.
Жапаровнинг Кремл билан алоқаларни кучайтиришга уриниши Қирғизистон учун фойдали бўлиши мумкин, зеро Москва аввалроқ Жеенбеков ҳукуматига 100 миллион долларлик (8,4 миллиард қирғиз сўми) молиявий ёрдам ваъда қилган.
Канат Алтинбоев