НЕГА ХИТОЙ ЖИМ? Ёхуд дунёнинг молиявий маркази қандай қилиб кўз ўнгимизда ўзгармоқда

Бутун дунё Яқин Шарқдаги урушларни кузатиб, “Шундай пайтда Хитой қаерда қолди, нега Пекин жим?” деб ҳайрон бўлмоқда. Аммо бу саволнинг жавоби шунчалик оддий ва шафқатсизки, кўпчилик сиёсатшунослар уни умуман пайқамай қоляпти: империя ўзини ўзи тириклайин еб битирмоқда, Хитой эса аллақачон янги дунё пойдеворини қуриб бўлди.

Америка Исроилни деб бутун Яқин Шарқни уруш гирдобига тортди. Энди эса Саудия Арабистони, БАА, Қувайт ва Қатар бир стол атрофида ўтириб, Америка билан тузилган шартномалардан чиқиш ва инвестицияларни бекор қилиш йўлларини муҳокама қилмоқда. 1974 йилдан бери долларни жаҳоннинг асосий резерв валютаси сифатида ушлаб турган тизим — “петродоллар” (нефть учун ҳисоб-китобларнинг фақат долларда юритилиши) пойдевори емирилмоқда. Бу давлатлар тизимдан чиқишни жиддий ўйламоқда ва бунинг учун Пекин ҳеч қандай ҳаракат қилгани йўқ. Вашингтон буни ўз қўллари билан қилди.

Бошқалар урушаётганда Хитой нима қилди?

Хитой бу вазиятни йиллар олдин кўрган ва ўз “темир йўлларини” ётқизиб бўлган эди. “Бир макон, бир йўл” лойиҳаси орқали 150 та давлат тинчгина Хитойнинг портлари, йўллари ва энергия тармоқларига уланди. Ғарб ОАВлари буни деярли ёритмади, лекин 2023 йилда Саудия Арабистони нефтни юанга сотишни синаб кўришни бошлади. БРИКС кенгайиб, Яқин Шарқ гигантлари ва Эронни ўз ичига олди. Хитой дунё долларни умуман ишлатмасдан савдо қилиши учун SWIFT’га муқобил CIPS тизимини яратди. Саҳна ортидаги энг катта ютуқ. АҚШ Ироқ ва Афғонистонни вайрон қилиш учун триллионлаб доллар сарфлаётганда, Хитой Африкада касалхоналар, темир йўллар, портлар ва технология хабларини қурди. Бирорта ҳам ўқ узмасдан, санкцияларсиз, демократия ҳақида ақл ўргатмасдан — фақат бетон, пўлат ва узоқ муддатли шартномалар орқали. ХХI асрга ким Африка инфратузилмасини қурса, ўша хўжайинлик қилади.

🌍 Бунинг Ўзбекистонга ва оддий халққа қандай алоқаси бор?

Бир қарашда бу глобал ўйинлар оддий ўзбек оиласига умуман дахлсиздак туюлиши мумкин. “Яқин Шарқдаги бомбалар ёки Пекиндаги шартномаларнинг бизга нима қизиғи бор?” дейишингиз табиий. Аммо бу жуда катта янглиш фикр. Вазият айнан бизнинг келажагимизни ҳал қилмоқда.

Жаҳон бозорида нефть нархларининг тебраниши ва петродоллар тизимининг инқирози бевосита Ўзбекистон иқтисодиётига таъсир қилувчи энг катта омиллардан биридир. Глобал иқтисодиёт маркази Ғарбдан Шарққа кўчаётган бир пайтда, Марказий осиё яна қадимий Буюк Ипак йўлидаги каби асосий транзит ва иқтисодий артерияга айланмоқда.

Бутун бошли давлатларнинг доллардан воз кечиши ва глобал энергия бозоридаги ўзгаришлар оддий оиланинг кундалик ҳаётигача кириб боради. Бу экспорт-импорт нархларини, бозорларимиздаги озиқ-овқат қадрини, автомобилимизга қуядиган бензин нархини бутунлай ўзгартиради. Уйдаги кекса ота-оналаримиз ва ёш фарзандларимизнинг иссиқ ва ёруғ хонадонларда, фаровон яшаши айнан шу глобал энергетика ресурслари тизимидаги бурилишларнинг мамлакатимизга қандай таъсир қилишига боғлиқдир. Доллар гегемониясининг сусайиши биз учун ё янги иқтисодий имкониятлар эшигини очади, ёки янги инфляция тўлқинларини олиб келади.

Шунинг учун ҳам Хитой жим. Чунки сукут — бу энг кучли стратегия. Америка Исроил учун қанча кўп урушса, шунча кўп триллионлар йўқотади, энергия бозорларини издан чиқаради ва бутун Глобал Жанубни Пекин йигирма йил давомида қурган тизимга қучоқ очиб боришга мажбур қилади.

Форс кўрфази давлатларининг юз ўгиришида ҳеч қандай мафкура йўқ. Вашингтон уларнинг минтақасини жанг майдонига айлантирди. Математика ўз ишини қилмоқда. Фойда қолмаган жойда, лояллик ҳам тугайди.

Наполеон шундай деган эди: “Душманинг хато қилаётганда, унга ҳеч қачон халақит берма”. Хитой буни ўзининг 50 йиллик доктринасига айлантирди ва у кутилганидан ҳам тезроқ мева бермоқда.