БМТдаги сенсация: Ўзбекистон ва АҚШ бир сафда бетараф. Бу минтақамиз учун нимани англатади?

24 февраль куни БМТ Бош Ассамблеяси Россия-Украина можаросининг тўрт йиллиги муносабати билан «Украинада барқарор тинчликни қўллаб-қувватлаш» резолюциясини қабул қилди. Гарчи ҳужжат 107 та давлат томонидан маъқулланган бўлса-да, бу сафарги овоз бериш натижалари дунёдаги геосиёсий ўйин қоидалари ўзгараётганини кўрсатиб қўйди.

Кутилмаган бурилиш: АҚШ нега бетараф қолди?

Шу пайтгача Украинанинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини энг қаттиқ ҳимоя қилиб келган АҚШ кутилмаганда 51 та бетараф давлат (жумладан, Хитой, Ҳиндистон ва Марказий Осиё давлатлари) сафидан жой олди. АҚШ вакиллари резолюция матнидан Украинанинг «ҳудудий яхлитлиги»га оид бандларни алоҳида овозга қўйиб, ўзгартиришни талаб қилди. Уларнинг фикрича, бундай кескин баёнотлар ҳозирги кундаги дипломатик ҳаракатлар ва тинчлик музокараларини қийинлаштиради. Бу таклиф ўтмагач, Вашингтон овоз беришдан ўзини тийди. Бу АҚШнинг янги сиёсий курсидан далолатдир. Улар урушни тезроқ тўхтатиш ва тинчлик келишувига эришиш мақсадида декларатив (баландпарвоз) талаблардан воз кечишга ва музокараларда реал муроса қилишга тайёр эканликларини билдиришмоқда. Женевада Россия вакилининг нутқи 40 та Ғарб давлати томонидан бойкот қилингани эса Европадаги иттифоқчиларнинг АҚШдан фарқли ўлароқ, ҳали ҳам эски кескин позицияда эканлигини кўрсатади.

Марказий Осиёнинг якдил позицияси: Қўрқоқликми ёки прагматизм?

Овоз беришда Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон бирдек бетараф қолди. Минтақа давлатлари можаро бошлангандан бери ўзларининг «кўп векторли» ташқи сиёсатига содиқ қолмоқда. Улар на Россиянинг ҳаракатларини оқлайди (резолюцияга қарши чиққан 12 давлат сафида эмас), на Ғарбнинг бир томонлама баёнотларига қўшилади. Марказий Осиё учун Россия — асосий савдо ҳамкори, транзит йўлаги ва миллионлаб мигрантларнинг иш жойидир. Шу билан бирга, минтақага Ғарб инвестициялари, технологиялари ва санкциялардан холи иқтисодиёт ҳаводек зарур. Бундай қалтис шароитда бетарафлик — миллий иқтисодиёт ва хавфсизликни ҳимоя қилишнинг энг оқилона ва ягона йўлидир.

Ўзбекистон ва минтақа учун бунинг қандай ижобий таъсири бор?

АҚШнинг ҳам тинчлик музокараларини тезлаштириш фойдасига “бетараф” позицияга ўтиши Марказий Осиё давлатларининг шу пайтгача олиб борган эҳтиёткор сиёсати нақадар тўғри бўлганини билвосита тасдиқлади. Авваллари Ғарб сиёсатчилари Ўзбекистон ва қўшниларидан Россияга қарши кескин позиция билдиришни талаб қилиб келган бўлса, эндиликда (АҚШнинг ўзи ҳам дипломатик муросага юз тутаётган бир пайтда) Марказий Осиёга бўладиган босимлар анча юмшайди. БМТдаги ҳолат урушни жанг майдонида эмас, дипломатик стол атрофида ҳал қилиш вақти келганини кўрсатмоқда. Агар музокаралар жараёни фаоллашса, Ўзбекистон ва Қозоғистон каби бетараф давлатлар тинчлик мулоқотлари учун ишончли воситачи ёки нейтрал майдон (платформа) вазифасини ўташи мумкин.

Жаҳон сиёсатида эски қолиплар бузилмоқда. Кечагина фақат Марказий Осиё ва Глобал Жануб эгаллаб турган «бетараф прагматиклар» сафига бугун АҚШдек йирик давлат ҳам қўшилди. Ўзбекистон учун энг муҳими — глобал ўйинчиларнинг кайфияти қандай ўзгаришидан қатъи назар, ҳеч қандай геосиёсий ўйинларга аралашмай, фақатгина ўз халқининг тинчлиги ва иқтисодий фаровонлигини кўзлаган ташқи сиёсатни давом эттиришдир.