Банкомат ва инфокиосклар: Ўзбекистондаги янги вазият ва рақобат ҳолати
Ўзбекистонда банкомат ва инфокиосклар бозорида содир бўлаётган жараёнлар янги Ўзбекистондаги ўзгаришлар ва рақобат муҳитига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Ўтган йилда электромобилларни қувватлаш станцияларининг оммавий демонтажи ҳақида хабарлар тарқалганидан сўнг, энди Эътибор худди шунақа ҳуқуқий назоратни талаб қиладиган банкомат ва инфокиоскларга қаратилди. Бу эса яқин орада, ҳукумат ва хусусий сектор ўртасидаги муаммоларнинг келиб чиқиши, кўп ҳолларда, рақобат тизимининг бузилиши, бозорнинг тўлиқ ёпилиши ва ишлаб чиқариш жараёнларининг тартибга солинишига олиб келади.
Демонтажнинг ҳақиқий сабаблари ва натижалари
Кадастр агентлиги томонидан банкоматларнинг “ноқонуний ўрнатилган” деб топилиши ва уларни демонтаж қилиш бошланиши, хусусий секторда рақобатни чеклаш ва монополияни кучайтиришга қаратилган ҳаракатларнинг бир қисми бўлиши мумкин. Бу жараёнлар бозордаги эркин рақобат муҳитини бузишга олиб келиши, аксарият ҳолларда эса, истеъмолчилар учун енгил ва арзон хизматларга айланиши керак бўлган банкомат ва инфокиоскларни ёпишга сабаб бўлиши мумкин. Бозордаги асосий рақобатчиларнинг бир қўлга жамланиши ва уларнинг янгиликлар билан боғлиқ ташаббусларга халақит бериш қобилияти, бутун иқтисодий тизимга салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Банкомат ва инфокиосклар бозоридаги рақобат
Ҳудуддаги банклар ва бошқа молиявий ташкилотлар фаолиятнинг охирги йилларида нақд пул киримлари, пул жўнатиш ва қайтариш амалиётларини бошқа тўлов тизимларига беришга ўтди. Шундай экан, банклар фақат электрон тўловлар орқали фаолият кўрсатаётган бўлса, банкомат ва инфокиоскларнинг вазиятига таҳдид солиши мумкин. 2023 йилдаги “cash-in” ва инкассация функцияларининг кўп ҳолларда ишга туширилмаслиги, мазкур тўлов тизимларига юқори комиссияларнинг киритилиши, ушбу тизимни бошқаришда мутлақ монополиянинг ўрнашишига олиб келиши эҳтимол.
Агар монополия ёки бир қўлли ҳукмронлик қўлланилаётган бўлса, бу банк ва молиявий хизматлар бозорида хавфли вазиятларга олиб келиши, ҳатто унинг ишлашини бутунлай самарасиз қилишга сабаб бўлиши мумкин. Бу ҳолатда истеъмолчилар, махсус хизматларнинг етишмаслиги ва комиссияларнинг ошиши натижасида, нафақат мижозлар саломатлигига, балки умумий иқтисодий барқарорликка ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Кадастр агентлигининг банкоматлар бўйича янги қадамлари
Кадастр агентлигининг банкоматлар дислокациясига ва ижара шартномаларининг текширилиши бўйича қабул қилинган қарорлар, аслида, бу бозордаги рақобатни янгидан шакллантиришни кўзда тутиши мумкин. Тўғри, банкоматлар ва инфокиоскларнинг 90% дан ортиғи суб ижара шартномаларига асосланган ҳолда ишлайди. Бу ҳолат халқаро амалиётда нормал ҳолат бўлса-да, Ўзбекистондаги ҳозирги иқтисодий муаммоларга тўғри келмайди. Бу ҳолат, бир томондан, катта иқтисодий фойда келтирса, бошқа томондан, ушбу бозорда рақобатни секинлаштиради ва ҳақиқий истиқболга тўғри келадиган компанияларнинг тараққиётига тўсқинлик қилади.
Истеъмолчилар ва ҳукумат ўртасидаги муносабатлар
Хусусий сектор ва давлат орасидаги муносабатлар, шубҳасиз, рақобатни қўллаб-қувватлаш ва истеъмолчиларни ҳимоя қилишга асосланиши керак. Рақобат қўмитаси ва Марказий банкнинг бундай ҳаракатларга муносабат билдириши, уларнинг тўғри йўналишдаги қадамларини баҳолаши ва фаолиятни қайта тиклаш учун аниқ механизмлар ишлаб чиқишлари муҳимдир. Акс ҳолда, қўлга ўтган ҳолатлар, аҳолига тўловларнинг қимматлашиши, қолаверса, бу билан кичкина банклар ва молиявий тизимга киришга интилаётган компаниялар учун катта хатар туғдиради.