АҚШ ва Хитой: Марказий Осиё янги “катта ўйин”

Қўшма Штатлар Марказий Осиёда Хитойга қарши “катта ўйин” бошламоқда.

Шубҳасиз, ушбу ўйин сўнгги икки ёки уч йил ичида фаол равишда илгари сурилган бўлиб Пекиннинг глобал экспанциясини жиловлаш бўйича Евро-Атлантика стратегиясига тўлиқ мос келади. Ушбу стратегияни Марказий Осиё йўналишида амалга оширишдаги биринчи қадам америкаликларнинг Афғонистондаги ҳарбий-сиёсий мавжудлигини қайта форматлаш эди, бу Вашингтонга нафақат узоқ муддатли ва умидсиз афғон тузоғидан чиқиб кетишга, балки Хитой учун янги жиддий муаммоларни яратиш дегани ҳам.

Америка ҳарбий базаларининг Марказий Осиё республикаларидан бирида (Ўзбекистон ва Тожикистонда) пайдо бўлиши мумкинлиги ҳақидаги миш-мишлар – АҚШ ва НАТО кучларининг Афғонистондан чиқиб кетиши натижасида – Россия раҳбариятини жиддий хавотирга солгандек бўлди. Кремлда ушбу масала бўйича ахборотни бериш дастлабки сиёсий текширув сифатида баҳоланди, бунга Москва Мудофаа вазири Сергей Шойгунинг Душанбе ва Тошкентга сафари, шунингдек, Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмонни Ғалаба кунини нишонлашга таклиф этилиши билан жавоб берди. Хабар қилинишича, Президентлар Раҳмон ва Путиннинг учрашуви чоғида Афғонистон инқирози билан боғлиқ масалалар муҳокама қилинган. Тахмин қилиш мумкинки, Американинг ҳарбий инфратузилмасини Афғонистондан Марказий Осиёга кўчириш мумкинлиги мавзуси ҳам эътибордан четда қолмаган.

Россиянинг бир қатор оммавий ахборот воситаларидаги огоҳлантирувчи изоҳлар, Москванинг Афғонистондаги ва умуман минтақадаги Американинг чиқиб кетиши таҳдид сифатида қабул қилганини тасдиқламоқда.

Аммо бу таҳдиддан Россиядан кўра Хитой раҳбариятига кўпроқ зарар етказилиши кутилмоқда: айнан Вашингтоннинг янги афғон стратегияси биринчи навбатда Хитой манфаатларига зарба бериши режалаштирилган.

Биринчидан, АҚШнинг Афғонистондан чиқиб кетиши унинг узоқ муддатли афғон можаросидаги мақомини тубдан ўзгартириб юборади: АҚШ ички иштирокчидан воситачига, ташқи ҳакамга айланади, Афғонистон ҳукумати ва толиблар, шунингдек, ушбу нотинч мамлакатнинг қўшнилари, авваламбор Марказий Осиё республикалари учун унинг хизматлари энди кўпроқ эҳтиёжга айланади. Ҳарбий базани яратмасдан ҳам, фақат дипломатик саъй-ҳаракатлар ва кичик сармоявий лойиҳалар орқали яқин келажакда АҚШнинг Марказий Осиё минтақасида сиёсий мавқеининг мустаҳкамланиши кутилмоқда. Яна бир муҳим жиҳат – америкаликларнинг ҳарбий иштирокининг кескин пасайиши билан: уларнинг Афғонистондан чиқиб кетиши АҚШнинг хайрихоҳлари ва рақибларини афғон фронтида Хитойнинг минтақадаги муҳим иттифоқчиси бўлган Покистон махсус хизматлари томонидан назорат қилинадиган толиблар ва жангарилар ҳамда бошқа жиҳодчи гуруҳлар қўли билан оғриқли ассиметрик зарбалар бериш имкониятидан маҳрум қилади.

Иккинчидан, Қўшма Штатлар ўз ва НАТО қўшинларини Афғонистондан олиб чиқиб, умидсиз афғон муаммосини автоматик равишда минтақа давлатларига – биринчи навбатда Хитойга, шунингдек, Россия, Ҳиндистон, Покистон, Эрон, Туркия, Саудия Арабистони ва бошқаларга қаратмоқда. Ушбу давлатлар афғон можароси даражасида ўзаро келишувга эришиш, умумий йўналишни ишлаб чиқиш имконига эга эмаслиги ва яқинда улар кўп қутбли дунёнинг барча “завқларини” бошдан кечиришини кузатиш мумкин. Шубҳасиз, Хитой кўпроқ мажбуриятларни ўз зиммасига олиб, афғонларни муаммолари билан фаол шуғулланиши керак бўлади – бу нафақат Пекин ўзини жаҳоннинг супер қудратли давлати деб атагани учун, балки Афғонистон тўғридан-тўғри ХХР билан чегарадошлигини унутмаслик керак, Афғонистон ҳудудидаги минглаб жиҳодчи жангчилар, уйғур мусулмонларини таъқиб қилгани учун хитойлик коммунистлардан қасос олишга тайёр.

Афғонистонга қўшни давлатларнинг минтақавий ҳамжамиятидаги манфаатлар тўқнашуви, улар ўртасидаги зиддиятлар ва рақобат кучайиб бориши билан Америка воситачилигига бўлган талаб тез орада ортиб бориши эҳтимолини келтириб чиқаради, бу шубҳасиз Вашингтоннинг минтақадаги сиёсий мавқеини мустаҳкамлашга ёрдам беради.

Учинчидан, АҚШ ва НАТО кучларининг Афғонистондан чиқарилиши Ғарбий контингентнинг асосан Хитойнинг муҳим минтақавий шериги Покистон билан боғлиқ бўлган таъминот инфратузилмасининг йўқ қилинишига олиб келади. Покистон иқтисодиёти ва ижтимоий соҳасидаги ҳозирги чуқур инқирозни ҳисобга олган ҳолда, ғарбий транзитдан тушадиган даромад йўқотилиши ҳам Исломобод учун қаттиқ зарба бўлади, бу эса яна хитойликлар ёрдам бериши керак деганидир. Зеро, Покистон иқтисодиётининг қулаши Хитойнинг минтақадаги режаларига катта зарар келтириши ҳақида гапирмаса ҳам бўлади. Шунингдек, Хитойдан Покистон орқали океанга борадиган трансминтақавий транспорт коридорини қуриш бўйича катта режаларига чек қўяди.

Мазкур холатда АҚШнинг Афғонистондан Марказий Осиёга ўтиш эҳтимоли минтақадаги Америка ҳарбий-сиёсий мавжудлигини қайта форматлаш учун анча жозибали схемага айланиши мумкин, бу эса самаралироқ ва геосиёсий рақобатчилар олдида ҳам минтақага боғлиқлигини камайтиради.

Шуниси эътиборга лойиқки, маҳаллий элитанинг кўплаб жиддий гуруҳлари америкаликларнинг Марказий Осиё минтақасида пайдо бўлишидан манфаатдор. Бошқалар каби, Қўшма Штатлар “қуруқ қўл” билан ташриф буюрмайди, балки, катта бўлмасада, реал кўмак кўрсата оладиган маблағ билан келади, пул ҳеч қачон ортиқча бўлмаган. Айниқса, Марказий Осиё республикаларининг пандемия шокидан халос бўлмаган даврида иқтисодиёти учун айни муддоа.

Марказий Осиё давлатлари Совет Иттифоқидан кейинги 30 йиллик мустақиллик даврининг 20 йилини Афғонистондаги АҚШ-НАТО мудофаа соябони остида ўтказдилар. Дарҳақиқат, йигирма йил давомида АҚШ ва НАТО Афғонистондаги жиҳодчи террорчиларни тўсиб қўйиб, Марказий Осиёнинг ва бир вақтнинг ўзида Россиянинг жанубий чегараларининг хавфсизлигини таъминлади. Айнан Афғонистондаги ғарбий контингент хавфсизликни таъминлади. Хитой эса 20 йил давомида постсовет маконидан хотиржамлик билан фойдаланиш, Марказий Осиё минтақасида муваффақиятли иқтисодий ва инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириб келди. Бу жараёнларга на энергия ва на муаммоларни ечишга маблағ сарфлади.

Энди бундай имконият берилган вақт ниҳоясига етди. Кўп қутбли дунёнинг қувончини узоқ вақтдан бери орзу қилган Хитой ва Россия тез орада ўзларининг манфаатлари зонасида тўлиқ қабул қилишади. Афтидан Америка жанг санъати фалсафаси руҳида унга қарши ишлатилган кучлар ва истакларни танқидчилари ва Евросиёдаги рақибларига қарши йўналтиришга тайёрланмоқда.

Бу ерда Вашингтон учун муҳим устувор йўналиш – Хитой давлатларининг ғарбий чегаралари – Афғонистон, Покистон ва Марказий Осиёда мунтазам равишда сиёсий тузоқларни ташлашни бошлаган Пекиндир.

Энди Хитой АҚШ билан янги “катта ўйин” да қандай ҳаракат қилишини кутиш керак.