Ҳудуднинг экспертлар ҳамжамияти томонидан расмий баёнотлар берилганига қарамай, ушбу мавзуни фаол муҳокама қилмоқда
New York Times АҚШ ва Қозоғистон расмийлари ўзаро диолог ўтказганлигини ёзди, Америка давлат котиби Твиттерда минтақадаги базалар тўғрисида Ўзбекистон ва Тожикистон республикаларнинг ташқи ишлар вазирликлари билан олиб борилган музокаралари ҳақида ёзди, аммо кун тартиби тафсилотларини ошкор қилмади.
WSJ АҚШ Афғонистон билан чегаралари туфайли Тожикистон ва Ўзбекистон базаларига эътибор қаратди деб ёзди. Аммо Душанбе КХШТ аъзоси ҳисобланади ва аввал АҚШ базасини қабул қилган Ўзбекистонга қараганда Вашингтоннинг таклифини қабул қилиши қийинроқ бўлади. Аммо Ўзбекистон мудофаа доктринаси хорижий ҳарбий базаларни жойлаштиришга йўл қўймаслигини Тошкент расман эълон қилди.
Қўшма Штатларнинг ХХР ва Россия Федерацияси билан муносабатлари мураккаб, аммо Москва ва Пекин Афғонистонда бўлаётган воқеалардан хавотирда ва америкаликларнинг Қобулни тарк этишларини истамайдилар. Эҳтимол, бу масала президентлар Путин ва Байден даражасида муҳокама қилинади ва Марказий Осиё давлатларининг холати мазкур келишувлар натижаларига боғлиқ бўлади.
Аввалроқ Россия ва Марказий Осиё мамлакатлари АҚШнинг Афғонистондаги ҳарбий операциясини қўллаб-қувватлаганида, Америка кучлари Ўзбекистондаги Хонобод базасида, Қирғизистоннинг Бишкек аэропортида ва озроқ муддат Тожикистоннинг Куляб аэродромида жойлаштирилган эди.
Аммо сиёсий рақобат Марказий Осиё мамлакатларида ушбу объектларнинг ёпилишига олиб келди.
Тўғри, ўз базаларини АҚШга вақтинчалик бериш, агар ушбу базаларнинг мақсади Афғонистон шимолидаги Марказий Осиё экстремистик гуруҳларини зарарсизлантиришга ёрдам бериш бўлса, оқланиши мумкин.
Минтақа давлатлари қандай “бонус”лар олиши мумкин?
Қўшма Штатлар билан ҳамкорлик қилишнинг афзалликларидан бири бу йирик донорлардан имтиёзлардир. Шунингдек, Байден маъмурияти Марказий Осиё раҳбарлари учун жуда муҳим бўлган “авторитар режим” танқидларини камроқ эълон қилинишига олиб келади.
Аэродромларни ижарага олиш учун молиявий имтиёзлардан ташқари сиёсий бонуслар ҳам олиш мумкин. Америка ҳарбийларини қабул қилиш орқали – экстремизмга қарши курашда ёрдам бериш ва жойлаштириш масаласи терроризмга қарши курашиш ва минтақада тинчлик ва хавфсизликни таъминлашга умумий ҳисса қўшиш мумкин.
2002 йилда Тошкент ўз ҳудудини бериб тургани учун 300 миллион доллар, шунингдек қурол-яроғ ва техник жиҳозлар олган эди. 2014 йилгача Қирғизистон ҳар йили 64 миллион долларлик ижара ҳақини олган.
Қўшма Штатлар ва Ғарб коллективи Афғонистондан чиқишнинг ягона стратегиясига эга бўлса эди, худди шундай ёндашувлар амалга оширилар эди. Ҳозир бундай келишувни ўзи мавжуд эмас. Москва, Пекин ва Марказий Осиё мамлакатлари позициясидан қатъи назар, Ғарб ёндашуви қандай амалга оширилади ва қандай шартларга амал қилиниши ҳақида аниқ тушунча мавжуд эмас.
Бир нарса аниқ: Толиблар Қўшма Штатларни 1 майдан бошлаб Афғонистондан ўз қўшинларини олиб чиқмаганлиги, сентябрь ойига қолдирганлиги боис, таҳдид қилди. Толиблар бутун дунёни “АҚШнинг келишувни бажармаганлиги оқибатлари учун жавобгарлиги тўғрисида” огоҳлантирди.
Ҳозир ҳамма огоҳлантириш нималарга сабаб бўлишини кутмоқда.