Байденнинг янги маъмурияти даврида Россия билан АҚШ муносабатлари қай тарзда ўзгаради?

– Умуман олганда, Байден маъмурияти даврида Россия билан Америка муносабатларидаги зиддиятлар янада ортиб кетади. Қўшма Штатлар Россияни демократия, инсон ҳуқуқи ва қадриятлар муаммолари бўйича кескин танқид қилиши кучаяди. Американинг Россия билан постсовет маконидаги геосиёсий кураши авж олиб боради ва Қўшма Штатлар Украинани, яна, масалан, Беларусь мухолифатини, Молдова ва Грузияни Россия билан қарама-қаршилигида тобора фаол қўллаб-қувватлашга ўтади, умуман олганда, постсовет маконидаги ҳам классик, ҳам халқ дипломатиясини фаоллаштиради. Оқибатда Россия-Америка муносабатларининг умумий муҳити янада кескин тус олади.

Бундан ташқари, Қўшма Штатлар Россияни тийиб туриш сиёсатига ўз иттифоқчилари, биринчи навбатда европалик иттифоқчиларини жалб қила бошлайди. Бинобарин, АҚШ билан ЕИ ҳаракатларини мувофиқлаштириш синхронлиги кучаяди. Умуман олганда, Байден президентлиги даврида Америка ташқи сиёсатида мафкура ролининг ортиб бориши трансатлантик муносабатлар қалинлашуви ва АҚШнинг Россияга нисбатан тийиб туриш сиёсати кучайишига олиб боради. Шу муносабат билан, айтиб ўтганимдек, умумий нуқтаи назарга кўра, Россия билан Америка муносабатлари янада зиддиятли бўлади, бу мамлакатда Америка унга нисбатан янги санкциялар қўллаши ва россиялик мухолифат вакилларини бевосита дастаклаши кутилмоқда. Байден ҳокимиятга келгач, Трамп президентлиги даври билан солиштирганда, АҚШнинг Россияга нисбатан риторикаси – гап оҳанги кескинлашди. Масалан, Америка Давлат департаментининг Алексей Навальнийни зудлик билан озод қилишга даъвати бунга мисол бўла олади – АҚШнинг бундай гап оҳанги Барак Обама маъмуриятининг сўнгги йилларида янграган эди, лекин Доналд Трамп ҳеч қачон Россия олдига бунақа талабларни қўймаган. Яъниким, АҚШ Россия мухолифати, ушбу мамлакатнинг либерал нодавлат нотижорат ташкилотлари (ННТ) ва ҳк.ни кўпроқ ва очиқ қўллаб-қувватлашини намойиш этмоқда. Бунинг оқибатида Россия билан АҚШ ўртасидаги қарма-қаршилик янада кескинлашади, айни дамда иккала томон манфаатларига мос келадиган айрим масалалар юзасидан танланган ҳамкорлик имкониятлари ҳам мавжудлигини кўряпмиз. Бироқ аввалбошдан шуни ҳисобга олиш керакки, бундай танланган ҳамкорлик АҚШ билан Россия муносабатларининг табиатини ва гап оҳангини ўзгартира олмайди.

Танланган ҳамкорлик соҳалари “Стратегик ҳужум қуроллари-3” (СҲҚ-3) шартномасининг амал қилиш муддатини чўзишга тегишли бўлади. Россия Байден маъмуриятининг ушбу масала бўйича тутган мавқеини қутлади ҳамда СҲҚ-3 шартномасининг амал қилиш муддатини узайтириш бўйича АҚШ ва Россия маслаҳатлашувлари бошланиб кетди. Кейинчалик эса қуролланиш назорати, СҲҚ-3 шартномаси имзолангандан сўнг стратегик хавфсизликни мустаҳкамлаш усуллари бўйича мулоқот қилинади, чунки иккала тараф ҳам СҲҚ-3 шарномасидан кейин нима бўлиши хусусида музокара олиб бориш учун вақтни чўзиш зарур эканини тушунади. Ушбу мулоқот осон бўлмаслиги турган гап. Бу масала юзасидан ҳам Байден маъмурияти, ҳам Россия эълон қилган мавқелар бир-биридан кескин фарқ қилади, ҳатто айтиш мумкинки, бир-бирига зид ҳам. Масалан, Қўшма Штатлар СҲҚ-3 шартномасининг амал қилиш муддати узайтирилгандан сўнг унга Хитой ҳам қўшилиши, янги битим билан стратегик бўлмаган ва тактик ядро қуроллари ҳам чекланишини талаб қилмоқда. Россия эса унисига ҳам, бунисига ҳам қарши. Москва ўз навбатида янги битим ёки битимлар туркуми стратегик барқарорликка таъсир кўрсатадиган барча соҳалар, жумладан, ракетага қарши мудофаа, ядро қуролига боғлиқ бўлмаган юксак аниқликка эга қуроллар, коинотдаги қуролларни қамраб олиши зарур деб ҳисобламоқда, аммо бунга Америка Қўшма Штатлари, хусусан, Байден маъмурияти қарши чиқмоқда. Шунинг учун мулоқот осон кечмайди, эҳтимол биз Байден маъмурияти билан ҳеч нарсани келиша олмасмиз, СҲҚ-3 шартномаси қуролларни назорат қилиш бўйича АҚШ билан Россиянинг сўнгги улкан шартномаси бўлиб қолиши ёки қандайдир сиёсий янги режимлар ҳақида бирор келишувга эришилиши мумкин. Нима бўлганда ҳам, бундай мулоқотга киришилиши муқаррар.

АҚШ билан Россия Эрон ва Шимолий Кореянинг ядро дастурлари бўйича кўп томонлама форматда ҳамкорлик қилади. Ниҳоят, Байден маъмурияти билан киберхавфсизлик соҳасида мулоқот ўтказилиши мақбул иш бўлур эди, чунки на Байденни ва унинг маъмуриятини Москва билан тил бириктирганликда айблаб бўлмаслиги, гарчи томонлар бир-бирини рақиб деб билса ҳам, Россия билан музокара олиб бориш Қўшма Штатларда жиноят ва Американинг миллий манфаатларига хиёнат сифатида қаралиши даргумон бўлгани сабабли мулоқот қилиш осонроқ кечади. Эҳтимол, АҚШ билан Россия, асосан, Арктика минтақаларига эътибор қаратган ҳолда иқлим ўзгаришларига қарши кураш борасида ҳам мулоқотни йўлга қўяр. Биринчидан, Арктикада иқлим ўзгариши, бутун сайёрадаги вазият билан солиштирганда, 3 баробар тез кечмоқда, иккинчидан, Россия билан АҚШ ўша минтақада бевосита қўшнилар ҳисобланади.

Байден маъмурияти ҳокимиятга келиши билан Россия ва АҚШнинг умумий муносабатлари ўзгармайди.

Хулоса қилиб, шуни айтиш мумкинки, Байден маъмурияти ҳокимиятга келиши билан Россия ва АҚШнинг умумий муносабатлари ўзгармайди. Россия худди олдингидек, АҚШни асосий стратегик рақиб ва Россия хавфсизлигига бош таҳдид сифатида қарашда давом этади. Лекин шу билан бир вақтда, мафкура омили ҳам кучаяди, яъни Қўшма Штатлар нафақат дунёнинг барча минтақалари: постсовет макони, Европа, Яқин Шарқ, Осиё, Лотин Америкаси, Африка – ҳамма-ҳамма жойда Россиянинг мавқеини заифлаштиришга ҳаракат қилаётган геосиёсий рақиб, қолаверса, Россиянинг ички сиёсий режимини кучсизлантириш ва барбод қилишга ҳамда Россиядаги режимни алмаштиришга очиқ-ойдин интилаётган мафкуравий рақиб сифатида қабул қилинади. Россияда бунақа гаплар айтилиб ҳам турибди. Шунинг учун АҚШга нисбатан ҳам сиёсий, ҳам мафкуравий душман ва рақиб сифатидаги муносабат сақланиб қолади. Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Сергей Рябков яқинда берган интервьюсида Россиянинг АҚШга нисбатан сиёсатини тавсифлар экан, ушбу сиёсат, бир тарафдан, тотал даражада тийиб туриш, яъни АҚШ билан дунёнинг барча минтақалари ва барча муҳитлари, жумладан, кибермаконда кураш олиб бориш, бироқ уни танланган ҳамкорликнинг айрим унсурлари, масалан, СҲҚ-3 шартномасининг амал қилиш муддатини чўзиш билан омухта қилиш, Россия манфаатларига мос келадиган ҳолатларда стратегик хавфсизлик бўйича мулоқот юритишдан иборат бўлишини айтиб ўтди. Бундай соҳалар кўп эмас: стратегик барқарорлик, ядро қуролини тарқатмаслик ҳамда биринчи навбатда Арктикада иқлим ўзгаришига қарши кураш ва Арктикада барқарорликни ҳимоя қилиш. Дарвоқе, бу йил Россия Арктика кенгашида раисликка киришяпти, АҚШ ҳам ўша кенгашнинг аъзосидир. Шу нуқтаи назарга кўра, Россия АҚШ билан Арктика бўйича, икки томонлама бўлмаса, кўп томонлама ҳамкорликдан манфаатдордир. Россия дунёнинг бошқа минтақалари: постсовет ҳудуди, Яқин Шарқ, Европа ва Осиёда Қўшма Штатларга қарши туради, АҚШ ҳам ўз навбатида Россиянинг манфаатларига қарши чиқади. Бугун шуни аниқ айтиш мумкинки, Россия билан Америка келишмовчилиги тизимли тус олиб кетди, оқибатда томонлар миллий манфаатларини бир-бирига қарши қилиб тузмоқда ва шакллантирмоқда.

Таассуфки, Россия ҳали-ҳамон АҚШга бирор нарсага келишиши қийин бўлган шерик сифатида қараб келади. Балки бугун расмий Вашингтон Доналд Трамп маъмурияти билан солиштирганда, кўпроқ келишиш мумкин бўлган ва лаёқатли шерик сифатида қаралаётгандир, лекин шунга қарамай, Москва нуқтаи назарига асосан, Америкада айни пайтда мавжуд бўлган жамиятнинг қутблашуви ва ундаги ихтилофлар, Америка сиёсий элитасининг бугунги кундаги қутблашуви Россия бундан кейин ҳам Америка ички сиёсати унсури ва воситасига айланиб қолишига олиб келиши мумкин. Россия мавзуси Америка ички сиёсатидан чиқиб кетиши қийин. Шунга кўра, Россия мавзуси ҳамон жамият аъзолари онгини заҳарловчи унсурлигича қолаверади ва Қўшма Штатлар сиёсий элитаси, энг аввало, демократларнинг Трамп тарафдорлари – трампчилар билан Россияни бир-бирига яқин деб билишга интилиши бунинг исботидир. Улар Трамп билан тарафдорларини Кремль билан Россиянинг қўғирчоқлари қилиб кўратишни истайди ва шу йўл билан Россиянинг ички душманлар ҳомийси ва Америка демократиясининг асосий таҳдиди дея тасаввур қилади. Таассуфки, шу сабабли Россия мавзуси ҳамон жамият аъзолари онгини заҳарловчи унсурлигича қолаверади ва бу ҳол ҳануз АҚШнинг Россияга нисабатан бирор нарсага келиша олиш қобилиятини пасайтириб бораверади.

Байден маъмурияти юритадиган сиёсатни мазмунан Обама сиёсатига қайтиш қайтиш деб аташ қийин. Айниқса, Россия ва Хитой йўналишларида Трамп сиёсатига ворислик мавжуд. Бу мутлақо табиий, чунки Трампнинг 4 йиллик президентлиги даврида Америка ҳам ўзгариб кетди, АҚШ ичидаги бўлиниш, Америка сиёсий тизимининг қутблашуви кучайди, сиёсий кураш жадаллашди ва у Трамп даврида бўлгани каби жадаллигича қолади. Байден ҳокимиятга келиши билан Америкада ҳеч нарса тубдан ўзгармайди. Ўтган сўнгги 4 йил давомида дунё ҳам ўзгарди – буюк давлатлар рақобатининг янги қарама-қаршилиги бошланиб кетди. Байден АҚШ мудофаа вазири этиб тайинлаган Ллойд Остин Сенатдаги тинглов чоғида АҚШнинг Доналд Трамп қабул қилган миллий хавфсизлик стратегиясини, АҚШнинг Доналд Трам қабул қилган ҳарбий стратегиясини тўлиқ қўллаб-қувватлашини маълум қилган эди. Уларга кўра, Россия билан Хитой АҚШнинг стратегик рақибларидир ва уларга нисбатан тийиб туриш сиёсатини юритиш зарур.

Шу муносабат билан Американинг Байден президентлиги давридаги сиёсати Россия билан Хитойни ўзгарган воситалар ёрдамида тийиб туриш сиёсати Трамп давридагига нисбатан бир оз бошқача бўлади. Россияга нисбатан кўпроқ қадриятлар билан боғлиқ муаммоларга урғу берилса, Хитойга нисбатан савдо уруши усули камроқ қўлланади, бироқ бундан кейин ҳам Хитойни технологик жиҳатдан тийиб туриш, шунингдек, демократия ва инсон ҳақлари масаласида Хитойни танқид қилиш сиёсати амал қилади. АҚШнинг янги давлат котиби Тони Блинкен Хитой Шинжон мухтор туманида юритаётган сиёсатни геноцид деб аташга ҳам улгурди. Бу Помпеонинг гап оҳангидан умуман фарқ қилмайди. Фарқ шуки, Байден маъмурияти ҳукмронлиги вақтида Россия билан Хитойни тийиб туриш сиёсати кўп томонлама кўриниш касб этади. Байден маъмурияти кўпчилик ҳолларда ушбу сиёсатга иттифоқчилари ва шерикларини жалб қилади, АҚШнинг иттифоқчилари ва шерикларига муносабати кўпроқ ҳурматга асосланадиган бўлади. Шунингдек, Трамп сиёсатидан фарқли ўлароқ, Байден маъмурияти Россия билан Хитойни тийиб туришни ушбу икки мамлакат билан умумий хатарлар бўйича танланган ҳамкорлик қилиш билан омухта қилиб олиб боради. Бироқ моҳиятан, ушбу сиёсатдаги ворислик даражаси юқори бўлади.

Дмитрий Суслов – Россиянинг халқаро сиёсат бўйича эксперти, Миллий тадқиқот университети “Олий иқтисодиёт мактаби” (НИУ ВШЭ) Жаҳон иқтисодиёти ва дунё сиёсати факультетининг Европа ва халқаро комплекс тадқиқотлар илмий-таълимий маркази директори ўринбосари ва илмий ходими.

Материал унинг CAAN сайтига берган интервьюсидан тайёрланган.