Чернобил фожиасига 35 йил

Чернобил АЭСидаги авария – 1986 йил 26 апрелда Припят (Украина ССР, ҳозирги Украина) шаҳри яқинида жойлашган Чернобил АЭСнинг  тўртинчи энергия блоки реакторининг портлаши. Портлаш реакторни бутунлай вайрон қилган ва атроф-муҳитга катта миқдордаги радиоактив моддалар чиқарилишига сабаб бўлган. Бахтсиз ҳодиса ҳалок бўлганлар ва унинг оқибатларидан жабр кўрган инсонларнинг тахминий сони ва иқтисодий зарар жиҳатидан ҳам ядро энергетикаси тарихидаги энг йирик фалокат ҳисобланади.

Ленин номидаги Чернобил АЭСи Украина ҳудудида жойлашган Припят шаҳридан 3 км, Чернобил шаҳридан 18 км, Белоруссия билан чегарадан 16 км ва Киевдан 110 км узоқликда жойлашган.

Авариядан кейинги дастлабки уч ой ичида 31 киши вафот этган, 1987 йилдан 2004 йилгача бўлган яна 19 та ўлимни бевосита унинг оқибатлари билан боғлаш мумкин. Ликвидаторлар орасидан 134 киши турли даражадаги ўткир нурланиш касаллигига чалинган. Одамларга нурланишнинг юқори дозалари, асосан фавқулодда вазиятлар ишчилари ва ликвидаторлар сонидан келиб чиқиб, унинг узоқ муддатда тўрт минг қўшимча ўлимга олиб келган ёки сабаб бўлган бўлиши мумкин . Шунга қарамай, бу рақамлар жамоатчилик фикри бўйича Чернобил АЭСидаги фалокат сабаб бўлган қурбонлар сонидан сезиларли даражада кам  Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан 2005 йил сентябрь ойида эълон қилинган ҳисоботга кўра, Чернобил АЭСидаги авария оқибатида тахминан 4000 киши ҳалок бўлган.

Хиросима ва Нагасакидаги бомбардимонлардан фарқли ўлароқ, портлаш жуда кучли “ифлос бомба” га ўхшарди – бу зарарнинг асосий омили радиоактив ифлосланиш бўлган. Ёнаётган реактордан чиққан булут турли хил радиоактив материалларни, биринчи навбатда йод ва цезий радионуклидларини Европанинг аксарият қисмига тарқатди. Реактор яқинидаги энг катта тарқалишлар Белоруссия, Россия Федерацияси ва Украинага тегишли ҳудудларда қайд этилди. Атом электр станцияси атрофидаги 30 километрлик четлатиш зонасидан 115 мингдан зиёд киши эвакуация қилинди. Авария оқибатларини бартараф этишга муҳим ресурслар сафарбар қилиниб 600 мингдан ортиқ одам жалб қилинди.

Чернобил АЭСидаги авария СССР учун катта ижтимоий ва сиёсий аҳамиятга эга воқеага айланди. Буларнинг барчаси унинг сабабларини текширишда маълум бир из қолдирди. Мутахассислар авариянинг аниқ сабаблари тўғрисида умумий фикрга эга эмаслар, турли хил ядро мутахассисларининг тахминлари умумий маънода ўхшаш ва фавқулодда вазият юзага келиши ва ривожланишининг ўзига хос механизмлари билан фарқ қилади.

Воқеа содир бўлган вақтга қадар Чернобил АЭСида ҳар бири электр қуввати 1000 МВт (иссиқлик қуввати – 3200 МВт) бўлган РБМК-1000 реакторлари (юқори қувватли канал типидаги реактор) асосида тўртта энергия блоки ишлаган ва яна иккита шунга ўхшаш энергия блоклари қурилаётган бўлган. Бешинчи энергия блокидаги қурилиш ишлари 80 фоизга бажарилган, олтинчи энергия блоки учун чуқур қазилган бўлган. Чернобил АЭСи Украина ССР электр энергиясининг ўндан бир қисмини ишлаб чиқарган.

Чернобил АЭСи 2000 йил 15 декабрда абадий тўхтатилди

Чернобил АЭСидаги авария натижасида жаҳон атом энергетикаси жиддий зарба олди. 1986 йилдан 2002 йилгача Шимолий Америка ва Ғарбий Европа мамлакатларида бирорта ҳам янги атом электр станцияси қурилмади.

СССРда 10 та янги атом электр станцияларини қуриш ва лойиҳалаш ишлари сустлаштирилди ёки тўхтатилди, турли минтақалар ва республикаларда ишлайдиган атом электр станцияларида ўнлаб янги энергия блоклари қурилиши тўхтатилди.

СССР, кейин эса Россия қонунчилигида экологик офатлар ва техноген бахтсиз ҳодисалар оқибатларини атайлаб яширган ёки аҳолига етказмаган шахсларнинг жавобгарлиги мустаҳкамланди. Ҳудудни экологик хавфсизлиги билан боғлиқ маълумотларни энди махфий деб таснифлаш мумкин эмас.