Bankomat va infokiosklar: O‘zbekistondagi yangi vaziyat va raqobat holati
O‘zbekistonda bankomat va infokiosklar bozorida sodir bo‘layotgan jarayonlar yangi O‘zbekistondagi o‘zgarishlar va raqobat muhitiga jiddiy taʼsir ko‘rsatmoqda. O‘tgan yilda elektromobillarni quvvatlash stansiyalarining ommaviy demontaji haqida xabarlar tarqalganidan so‘ng, endi eʼtibor xuddi shunday huquqiy nazoratni talab qiladigan bankomat va infokiosklarga qaratildi. Bu esa yaqin orada, hukumat va xususiy sektor o‘rtasidagi muammolarning kelib chiqishi, ko‘p hollarda, raqobat tizimining buzilishi, bozorning to‘liq yopilishi va ishlab chiqarish jarayonlarining tartibga solinishiga olib keladi.
Demontajning haqiqiy sabablari va natijalari
Kadastr agentligi tomonidan bankomatlarning “noqonuniy o‘rnatilgan” deb topilishi va ularni demontaj qilish boshlanishi, xususiy sektorda raqobatni cheklash va monopoliyani kuchaytirishga qaratilgan harakatlarning bir qismi bo‘lishi mumkin. Bu jarayonlar bozordagi erkin raqobat muhitini buzishga olib kelishi, aksariyat hollarda esa, isteʼmolchilar uchun yengil va arzon xizmatlarga aylanishi kerak bo‘lgan bankomat va infokiosklarni yopishga sabab bo‘lishi mumkin. Bozordagi asosiy raqobatchilarning bir qo‘lga jamlanishi va ularning yangiliklar bilan bog‘liq tashabbuslarga xalaqit berish qobiliyati, butun iqtisodiy tizimga salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkin.
Bankomat va infokiosklar bozoridagi raqobat
Hududdagi banklar va boshqa moliyaviy tashkilotlar faoliyatning oxirgi yillarida naqd pul kirimlari, pul jo‘natish va qaytarish amaliyotlarini boshqa to‘lov tizimlariga berishga o‘tdi. Shunday ekan, banklar faqat elektron to‘lovlar orqali faoliyat ko‘rsatayotgan bo‘lsa, bankomat va infokiosklarning vaziyatiga tahdid solishi mumkin. 2023 yildagi “cash-in” va inkassatsiya funksiyalarining ko‘p hollarda ishga tushirilmasligi, mazkur to‘lov tizimlariga yuqori komissiyalarning kiritilishi, ushbu tizimni boshqarishda mutlaq monopoliyaning o‘rnashishiga olib kelishi ehtimol.
Agar monopoliya yoki bir qo‘lli hukmronlik qo‘llanilayotgan bo‘lsa, bu bank va moliyaviy xizmatlar bozorida xavfli vaziyatlarga olib kelishi, hatto uning ishlashini butunlay samarasiz qilishga sabab bo‘lishi mumkin. Bu holatda isteʼmolchilar, maxsus xizmatlarning yetishmasligi va komissiyalarning oshishi natijasida, nafaqat mijozlar salomatligiga, balki umumiy iqtisodiy barqarorlikka ham salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkin.
Kadastr agentligining bankomatlar bo‘yicha yangi qadamlari
Kadastr agentligining bankomatlar dislokatsiyasiga va ijara shartnomalarining tekshirilishi bo‘yicha qabul qilingan qarorlar, aslida, bu bozordagi raqobatni yangidan shakllantirishni ko‘zda tutishi mumkin. To‘g‘ri, bankomatlar va infokiosklarning 90% dan ortig‘i sub ijara shartnomalariga asoslangan holda ishlaydi. Bu holat xalqaro amaliyotda normal holat bo‘lsa-da, O‘zbekistondagi hozirgi iqtisodiy muammolarga to‘g‘ri kelmaydi. Bu holat, bir tomondan, katta iqtisodiy foyda keltirsa, boshqa tomondan, ushbu bozorda raqobatni sekinlashtiradi va haqiqiy istiqbolga to‘g‘ri keladigan kompaniyalarning taraqqiyotiga to‘sqinlik qiladi.
Isteʼmolchilar va hukumat o‘rtasidagi munosabatlar
Xususiy sektor va davlat orasidagi munosabatlar, shubhasiz, raqobatni qo‘llab-quvvatlash va isteʼmolchilarni himoya qilishga asoslanishi kerak. Raqobat qo‘mitasi va Markaziy bankning bunday harakatlarga munosabat bildirishi, ularning to‘g‘ri yo‘nalishdagi qadamlarini baholashi va faoliyatni qayta tiklash uchun aniq mexanizmlar ishlab chiqishlari muhimdir. Aks holda, qo‘lga o‘tgan holatlar, aholiga to‘lovlarning qimmatlashishi, qolaversa, bu bilan kichkina banklar va moliyaviy tizimga kirishga intilayotgan kompaniyalar uchun katta xatar tug‘diradi.