Butun dunyo Yaqin Sharqdagi urushlarni kuzatib, “Shunday paytda Xitoy qayerda qoldi, nega Pekin jim?” deb hayron bo‘lmoqda. Ammo bu savolning javobi shunchalik oddiy va shafqatsizki, ko‘pchilik siyosatshunoslar uni umuman payqamay qolyapti: imperiya o‘zini o‘zi tiriklayin yeb bitirmoqda, Xitoy esa allaqachon yangi dunyo poydevorini qurib bo‘ldi.
Amerika Isroilni deb butun Yaqin Sharqni urush girdobiga tortdi. Endi esa Saudiya Arabistoni, BAA, Quvayt va Qatar bir stol atrofida o‘tirib, Amerika bilan tuzilgan shartnomalardan chiqish va investitsiyalarni bekor qilish yo‘llarini muhokama qilmoqda. 1974 yildan beri dollarni jahonning asosiy rezerv valyutasi sifatida ushlab turgan tizim — “petrodollar” (neft uchun hisob-kitoblarning faqat dollarda yuritilishi) poydevori yemirilmoqda. Bu davlatlar tizimdan chiqishni jiddiy o‘ylamoqda va buning uchun Pekin hech qanday harakat qilgani yo‘q. Vashington buni o‘z qo‘llari bilan qildi.
Boshqalar urushayotganda Xitoy nima qildi?
Xitoy bu vaziyatni yillar oldin ko‘rgan va o‘z “temir yo‘llarini” yotqizib bo‘lgan edi. “Bir makon, bir yo‘l” loyihasi orqali 150 ta davlat tinchgina Xitoyning portlari, yo‘llari va energiya tarmoqlariga ulandi. G‘arb OAVlari buni deyarli yoritmadi, lekin 2023 yilda Saudiya Arabistoni neftni yuanga sotishni sinab ko‘rishni boshladi. BRIKS kengayib, Yaqin Sharq gigantlari va Eronni o‘z ichiga oldi. Xitoy dunyo dollarni umuman ishlatmasdan savdo qilishi uchun SWIFT‘ga muqobil CIPS tizimini yaratdi. Sahna ortidagi eng katta yutuq. AQSH Iroq va Afg‘onistonni vayron qilish uchun trillionlab dollar sarflayotganda, Xitoy Afrikada kasalxonalar, temir yo‘llar, portlar va texnologiya xablarini qurdi. Birorta ham o‘q uzmasdan, sanksiyalarsiz, demokratiya haqida aql o‘rgatmasdan — faqat beton, po‘lat va uzoq muddatli shartnomalar orqali. XXI asrga kim Afrika infratuzilmasini qursa, o‘sha xo‘jayinlik qiladi.
🌍 Buning O‘zbekistonga va oddiy xalqqa qanday aloqasi bor?
Bir qarashda bu global o‘yinlar oddiy o‘zbek oilasiga umuman daxlsizdak tuyulishi mumkin. “Yaqin Sharqdagi bombalar yoki Pekindagi shartnomalarning bizga nima qizig‘i bor?” deyishingiz tabiiy. Ammo bu juda katta yanglish fikr. Vaziyat aynan bizning kelajagimizni hal qilmoqda.
Jahon bozorida neft narxlarining tebranishi va petrodollar tizimining inqirozi bevosita O‘zbekiston iqtisodiyotiga taʼsir qiluvchi eng katta omillardan biridir. Global iqtisodiyot markazi G‘arbdan Sharqqa ko‘chayotgan bir paytda, Markaziy osiyo yana qadimiy Buyuk Ipak yo‘lidagi kabi asosiy tranzit va iqtisodiy arteriyaga aylanmoqda.
Butun boshli davlatlarning dollardan voz kechishi va global energiya bozoridagi o‘zgarishlar oddiy oilaning kundalik hayotigacha kirib boradi. Bu eksport-import narxlarini, bozorlarimizdagi oziq-ovqat qadrini, avtomobilimizga quyadigan benzin narxini butunlay o‘zgartiradi. Uydagi keksa ota-onalarimiz va yosh farzandlarimizning issiq va yorug‘ xonadonlarda, farovon yashashi aynan shu global energetika resurslari tizimidagi burilishlarning mamlakatimizga qanday taʼsir qilishiga bog‘liqdir. Dollar gegemoniyasining susayishi biz uchun yo yangi iqtisodiy imkoniyatlar eshigini ochadi, yoki yangi inflyatsiya to‘lqinlarini olib keladi.
Shuning uchun ham Xitoy jim. Chunki sukut — bu eng kuchli strategiya. Amerika Isroil uchun qancha ko‘p urushsa, shuncha ko‘p trillionlar yo‘qotadi, energiya bozorlarini izdan chiqaradi va butun Global Janubni Pekin yigirma yil davomida qurgan tizimga quchoq ochib borishga majbur qiladi.
Fors ko‘rfazi davlatlarining yuz o‘girishida hech qanday mafkura yo‘q. Vashington ularning mintaqasini jang maydoniga aylantirdi. Matematika o‘z ishini qilmoqda. Foyda qolmagan joyda, loyallik ham tugaydi.
Napoleon shunday degan edi: “Dushmaning xato qilayotganda, unga hech qachon xalaqit berma”. Xitoy buni o‘zining 50 yillik doktrinasiga aylantirdi va u kutilganidan ham tezroq meva bermoqda.