Eron va postsovet hududi: o‘tmish va kelajak

Eronning postsovet hududidagi manfaatlari turli davlatlarning sobiq SSSRning maʼlum hududlari va uning parchalanishidan keyin vujudga kelgan mamlakatlarni o‘zini vorislari sifatida qarashlari bilan bog‘liq.

Bu yerda, ayniqsa, Armaniston, Ozarbayjon, Tojikiston va Turkmanistonni – Eronning nafaqat yaqin qo‘shnilari, balki Tehron nuqtai nazaridan yerlari tarix davomida “Katta Eron” tarkibiga kirgan va shuningdek, Ozarbayjon kabi maxsus diniy yoki Tojikiston kabi etnik yaqinlikka ega respublikalar alohida eʼtibor qaratilib kelinadi.

Eron rahbari Oyatulloh Ruhulloh Xomayniy 1989 yil 1 yanvarda Sovet Prezidenti Mixail Gorbachevga yozgan maktubida “Eron rahbari Sovet davlati rahbarini kommunistik mafkura va ateizmdan voz kechib, islom yo‘lidan borishga chaqirgan”.

1990 yillarda postsovet hududidagi mintaqaviy jarayonlar doirasida o‘z siyosatini ilgari surishda Eron, birinchi navbatda, Tojikistonda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Tehronning 1979-92 yillardagi Birinchi Afg‘on urushi davrida afg‘on mujohidlarining tojik guruhlarini qo‘llab-quvvatlashi. Tojiklarning Eron orbitasiga keyingi jalb etilishi yo‘lidagi muhim qadam sifatida ko‘rish mumkin.

Bundan tashqari, SSSR parchalanganidan keyin bu respublikada jangovar harakatlar boshlandi va Afg‘oniston dala qo‘mondonlari va Dushanbedagi Sovet hukumati vorislari tomonidan qo‘llab-quvvatlangan qo‘zg‘olonchilarning qarama-qarshiligi bilan bog‘liq bo‘ldi. Bu jarayonlarda Eron ham muhim rol o‘ynadi, ularning hududida Eron siyosatiga sodiq bo‘lgan vakillari bor edi. Birlashgan tojik muxolifati va uning ko‘magida Tojikiston Islom Uyg‘onish partiyasi (TIUP) tuzildi, u urushdan so‘ng 2015 yilda taqiqlangunga qadar qonuniy siyosiy kuchga aylanib ulgurgan edi.

Xuddi shu bosqichda Eron Afg‘oniston shimolida o‘z homiyligida ikkita kvazi-davlat – Tojikiston-Hazora va Hirot islom respublikalarini yaratish imkoniyatini ko‘rib chiqayotgan edi. Taxminlarga ko‘ra, keyinchalik Tojikistonda Eronga sodiq siyosatchilar, shu jumladan TIUPdan bo‘lgan siyosatchilar hokimiyat tepasiga kelganidan so‘ng, “sharqiy Eron yoyi” – Tojikiston va afg‘on hazoralari va tojiklarining Tehron boshchiligidagi harbiy-siyosiy ittifoqi tashkil topganishi taxmin qilingan edi.

Biroq, Tehron Tojikistondagi, shuningdek, Afg‘onistondagi urushdan keyingi kelishuv jarayonida o‘z ambitsiyalarini to‘liq ro‘yobga chiqara olmadi, Tolibon muvaffaqiyati, AQSH va ularning ittifoqchilarining harbiy aralashuvi Eronning intilishlarini puchga chiqardi. Respublikada qolgan 201-motoo‘qchilar diviziyasi va chegara qo‘shinlari timsolida o‘zining harbiy ishtirokini saqlab, Tojikiston tinchlik jarayonida Tehron emas, Moskva hal qiluvchi “kalitni” qo‘lga kirita oldi. Shunga qaramay, Eron Rossiya va Afg‘onistonning shimoliy ittifoqi bilan birga tojiklar kelishuviga homiy bo‘ldi va Tehron rasmiy Dushanbe bilan munosabatlarni normallashtira oldi. Shu munosabat bilan Eronning bu davlatdagi vaziyatga taʼsir o‘tkazish va Tojikistonni o‘z taʼsiri orbitasiga tortish harakatlari 2000 yillar boshida, lekin Rahmonov rejimi bilan kelishilgan holda davom etdi. Xususan, Tehron 2006 yilda Afg‘oniston, Eron va Tojikistonning etnik va til yaqinligi g‘oyasiga qaytdi. Keyin Eron tomoni har ikkala forsiyzabon davlatlar – Eron va Tojikiston, shuningdek, fors-dariy tillarida so‘zlashuvchi afg‘on tojiklari va xazariylar o‘rtasida yaqinlashuv rejasini eʼlon qildi, bu Eron siyosiy va madaniy makonini yaratishga kirishish bo‘lishi kerak edi.

Bu hamkorlikka 2010 yil avgust oyida Afg‘oniston, Eron va Tojikiston prezidentlarining Tehronda bo‘lib o‘tgan uchrashuvida maʼlum turtki bo‘ldi: so‘ngra Qo‘shma hamkorlik komissiyasini tuzish to‘g‘risidagi memorandum imzolandi.

Biroq ittifoqning amaliy shakllanish jarayoni tez orada to‘xtab qoldi va 2021 yilda Afg‘onistonda Tolibon hokimiyat tepasiga kelganidan keyin bu loyihani yaqin kelajakda jonlantirish qiyin bo‘ladi. Shunga qaramay, Tehron Dushanbega til va madaniy birlik asosida yaqinlashish uchun saʼy-harakatlarini davom ettirish niyatida. Eron Tojikistonni nafaqat Markaziy Osiyodagi manfaatlarini yana-da yuksaltirish uchun tramplin, balki o‘zining madaniy va “maʼnaviy” salohiyatini namoyish etish imkoniyati sifatida ham ko‘radi. Tojikiston Eron sarmoyalaridan manfaatdor bo‘lsada, qo‘shnisining bunday ambitsiyalaridan doimo ehtiyot bo‘lib kelgan. Shunday qilib, 2013 yildan keyin ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar Eronning tojik muxolifati vakillari bilan aloqalari faktlari bilan bog‘liq holda yomonlashdi, keyin esa Tojikistonda TIUP faoliyati taqiqlandi. Biroq, strategik nuqtai nazardan, Dushanbe hali ham “Eron dunyosi” salohiyatidan nafaqat Eron bilan yaqinroq hamkorlikni yo‘lga qo‘yish uchun foydalanishni xohlaydi, ayniqsa, Dushanbe nuqtai nazaridan har qanday ittifoqchi u uchun qimmatli bo‘lishi mumkin bo‘lgan hozirgi paytda. Bu nafaqat Tojikiston va Afg‘oniston muvaqqat hukumati o‘rtasidagi o‘ta keskin munosabatlar, balki Qirg‘iziston bilan chegaradagi mojarolarni ham hisobga oladi.

Oxirgi holatda Eron ommaviy axborot vositalarida faol muhokama qilinayotgan, Qirg‘izistonning Turkiy Davlatlar Tashkilotidagi ishtiroki bilan bog‘liq mashhur “Turkiy tahdid” mavzusidan foydalanishi mumkin, bu Turkiya Qirg‘izistonga qurol yetkazib berayotgani haqidagi xabarlar bilan tasdiqlanadi.

Tojikistondan tashqari Turkmaniston ham Eron uchun harbiy-siyosiy va iqtisodiy hamkor sifatida muhim rol o‘ynaydi. Eron, hozirgi Turkman rahbariyati Ashxobodda hokimiyat tepasida ekan, bu tomondan o‘zini xavfsiz his qilishi mumkin. Turkmanistonning neytral maqomi Eronning xavfsizlik sohasidagi manfaatlariga to‘liq mos keladi.

Eron va Ozarbayjon munosabatlari haqida nima deyish mumkin?!

2021 yil kuzida Tehronning Ozarbayjon bilan chegaralari yaqinidagi militaristik marshrutlari, shuningdek, o‘sha paytda ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarda yuzaga kelgan inqiroz, birinchi navbatda, Eronning yangi rahbariyatining ambitsiyalari bilan qo‘zg‘atilgan edi. 44 kunlik urush davomida Janubiy Kavkazdagi rol yetarlicha baholanmagan va hozirda Islom Respublikasi mintaqadan butunlay quvib chiqarilishiga yaqin turibdi. Bundan tashqari, so‘nggi mojaro chog‘ida Eron mintaqa muammolarini hal qilishda ishtirok etuvchi, so‘zi va fikrini eʼtiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan davlatlardan biriga aylanish imkonini beradigan turli vositachilik tashabbuslari bilan chiqishga harakat qildi. Biroq, ularning barchasi rad etildi va kelishuvda Rossiya va Turkiya hal qiluvchi rol o‘ynadi. Shunday qilib, o‘zini butun shia musulmonlarining yetakchisi deb bilgan Eron, asosan, shialardan iborat Ozarbayjonda o‘z taʼsirini amalda yo‘qotdi va buning o‘rnini Armanistonning bevosita qo‘llab-quvvatlashi bilan qoplashga harakat qilmoqda. Aytish joizki, Tehron birinchi Qorabog‘ urushidan keyin ham uning “xizmatlari” qadrlanmay, Janubiy Kavkazga o‘z taʼsirini kengaytira olmagan paytda ham bu yo‘nalishni davom ettira boshlagan.

Shu bilan birga, Tehron arman yo‘nalishida faollashishi bilan kelajakda nafaqat Boku va Anqaraga, balki Moskvaga ham qarshi chiqishi mumkin. Eron Armaniston xavfsizligi va hududiy yaxlitligining kafiliga aylanishga va shu orqali Rossiya tomonining Armaniston rahbariyatiga taʼsirini kamaytirishga harakat qilmoqda.

2021 yil 4 oktyabr kuni Tashqi ishlar vaziri Ararat Mirzoyan kutilmaganda Tehronga borgan va u yerda Eron tomonidan tegishli yordam kafolatlangan edi, bu Armanistonning o‘zida ham munosib baholangani diqqatga sazovordir. Qolaversa, Qorabog‘dan Naxichevanga Armaniston hududi orqali transport (“Zangezur”) koridorini yaratishga qarshi bo‘lgan Eronning yondashuvi ham bilvosita Rossiya manfaatlariga zid keladi, chunki bu magistralni himoya qilish taʼminlanishi kerak. Rossiya chegara qo‘shinlari tomonidan, bu, albatta, Moskvaga Janubiy Kavkazga qo‘shimcha taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli, hozirgi paytda Rossiya va Eron o‘rtasidagi postsovet hududidagi qarama-qarshiliklar unchalik aniq bo‘lmasada, yaqin kelajakda Janubiy Kavkaz va Markaziy Osiyoda qo‘shimcha keskinlik va Rossiya-Eron raqobatining paydo bo‘lishini istisno qilib bo‘lmaydi. Shu bilan birga, bunday raqobat Rossiya-Turkiya o‘rtasidagi taʼsir doiralarini ajratish va bir-biriga tajovuzdan kafolat berishga qaratilgan raqobatdosh hamkorligidan farq qiladi: Tehronning manfaatlari eksklyuziv sohaga kiritilgan Armaniston va Tojikistonga ham tegishli.