Эроннинг постсовет ҳудудидаги манфаатлари тўғрисида батафсил танишиб чиқамиз…
Бу ерда, айниқса, Арманистон, Озарбайжон, Тожикистон ва Туркманистонни – Эроннинг нафақат яқин қўшнилари, балки Теҳрон нуқтаи назаридан ерлари тарих давомида “Катта Эрон” таркибига кирган ва шунингдек, Озарбайжон каби махсус диний ёки Тожикистон каби этник яқинликка эга республикалар алоҳида эътибор қаратилиб келинади.
Эрон раҳбари Оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хомайний 1989 йил 1 январда Совет Президенти Михаил Горбачевга ёзган мактубида “Эрон раҳбари Совет давлати раҳбарини коммунистик мафкура ва атеизмдан воз кечиб, ислом йўлидан боришга чақирган”.
1990 йилларда постсовет ҳудудидаги минтақавий жараёнлар доирасида ўз сиёсатини илгари суришда Эрон, биринчи навбатда, Тожикистонда катта муваффақиятларга эришди. Теҳроннинг 1979-92 йиллардаги Биринчи Афғон уруши даврида афғон мужоҳидларининг тожик гуруҳларини қўллаб-қувватлаши. Тожикларнинг Эрон орбитасига кейинги жалб этилиши йўлидаги муҳим қадам сифатида кўриш мумкин.
Бундан ташқари, СССР парчаланганидан кейин бу республикада жанговар ҳаракатлар бошланди ва Афғонистон дала қўмондонлари ва Душанбедаги Совет ҳукумати ворислари томонидан қўллаб-қувватланган қўзғолончиларнинг қарама-қаршилиги билан боғлиқ бўлди. Бу жараёнларда Эрон ҳам муҳим роль ўйнади, уларнинг ҳудудида Эрон сиёсатига содиқ бўлган вакиллари бор эди. Бирлашган тожик мухолифати ва унинг кўмагида Тожикистон Ислом Уйғониш партияси (ТИУП) тузилди, у урушдан сўнг 2015 йилда тақиқлангунга қадар қонуний сиёсий кучга айланиб улгурган эди.
Худди шу босқичда Эрон Афғонистон шимолида ўз ҳомийлигида иккита квази-давлат – Тожикистон-Ҳазора ва Ҳирот ислом республикаларини яратиш имкониятини кўриб чиқаётган эди. Тахминларга кўра, кейинчалик Тожикистонда Эронга содиқ сиёсатчилар, шу жумладан ТИУПдан бўлган сиёсатчилар ҳокимият тепасига келганидан сўнг, “шарқий Эрон ёйи” – Тожикистон ва афғон ҳазоралари ва тожикларининг Теҳрон бошчилигидаги ҳарбий-сиёсий иттифоқи ташкил топганиши тахмин қилинган эди.
Бироқ, Теҳрон Тожикистондаги, шунингдек, Афғонистондаги урушдан кейинги келишув жараёнида ўз амбицияларини тўлиқ рўёбга чиқара олмади, Толибон муваффақияти, АҚШ ва уларнинг иттифоқчиларининг ҳарбий аралашуви Эроннинг интилишларини пучга чиқарди. Республикада қолган 201-мотоўқчилар дивизияси ва чегара қўшинлари тимсолида ўзининг ҳарбий иштирокини сақлаб, Тожикистон тинчлик жараёнида Теҳрон эмас, Москва ҳал қилувчи “калитни” қўлга кирита олди. Шунга қарамай, Эрон Россия ва Афғонистоннинг шимолий иттифоқи билан бирга тожиклар келишувига ҳомий бўлди ва Теҳрон расмий Душанбе билан муносабатларни нормаллаштира олди. Шу муносабат билан Эроннинг бу давлатдаги вазиятга таъсир ўтказиш ва Тожикистонни ўз таъсири орбитасига тортиш ҳаракатлари 2000 йиллар бошида, лекин Раҳмонов режими билан келишилган ҳолда давом этди. Хусусан, Теҳрон 2006 йилда Афғонистон, Эрон ва Тожикистоннинг этник ва тил яқинлиги ғоясига қайтди. Кейин Эрон томони ҳар иккала форсийзабон давлатлар – Эрон ва Тожикистон, шунингдек, форс-дарий тилларида сўзлашувчи афғон тожиклари ва хазарийлар ўртасида яқинлашув режасини эълон қилди, бу Эрон сиёсий ва маданий маконини яратишга киришиш бўлиши керак эди.
Бу ҳамкорликка 2010 йил август ойида Афғонистон, Эрон ва Тожикистон президентларининг Теҳронда бўлиб ўтган учрашувида маълум туртки бўлди: сўнгра Қўшма ҳамкорлик комиссиясини тузиш тўғрисидаги меморандум имзоланди.
Бироқ иттифоқнинг амалий шаклланиш жараёни тез орада тўхтаб қолди ва 2021 йилда Афғонистонда Толибон ҳокимият тепасига келганидан кейин бу лойиҳани яқин келажакда жонлантириш қийин бўлади. Шунга қарамай, Теҳрон Душанбега тил ва маданий бирлик асосида яқинлашиш учун саъй-ҳаракатларини давом эттириш ниятида. Эрон Тожикистонни нафақат Марказий Осиёдаги манфаатларини янада юксалтириш учун трамплин, балки ўзининг маданий ва «маънавий» салоҳиятини намойиш этиш имконияти сифатида ҳам кўради. Тожикистон Эрон сармояларидан манфаатдор бўлсада, қўшнисининг бундай амбицияларидан доимо эҳтиёт бўлиб келган. Шундай қилиб, 2013 йилдан кейин икки давлат ўртасидаги муносабатлар Эроннинг тожик мухолифати вакиллари билан алоқалари фактлари билан боғлиқ ҳолда ёмонлашди, кейин эса Тожикистонда ТИУП фаолияти тақиқланди. Бироқ, стратегик нуқтаи назардан, Душанбе ҳали ҳам “Эрон дунёси” салоҳиятидан нафақат Эрон билан яқинроқ ҳамкорликни йўлга қўйиш учун фойдаланишни хоҳлайди, айниқса, Душанбе нуқтаи назаридан ҳар қандай иттифоқчи у учун қимматли бўлиши мумкин бўлган ҳозирги пайтда. Бу нафақат Тожикистон ва Афғонистон муваққат ҳукумати ўртасидаги ўта кескин муносабатлар, балки Қирғизистон билан чегарадаги можароларни ҳам ҳисобга олади.
Охирги ҳолатда Эрон оммавий ахборот воситаларида фаол муҳокама қилинаётган, Қирғизистоннинг Туркий Давлатлар Ташкилотидаги иштироки билан боғлиқ машҳур “Туркий таҳдид” мавзусидан фойдаланиши мумкин, бу Туркия Қирғизистонга қурол етказиб бераётгани ҳақидаги хабарлар билан тасдиқланади.
Тожикистондан ташқари Туркманистон ҳам Эрон учун ҳарбий-сиёсий ва иқтисодий ҳамкор сифатида муҳим роль ўйнайди. Эрон, ҳозирги Туркман раҳбарияти Ашхободда ҳокимият тепасида экан, бу томондан ўзини хавфсиз ҳис қилиши мумкин. Туркманистоннинг нейтрал мақоми Эроннинг хавфсизлик соҳасидаги манфаатларига тўлиқ мос келади.
Эрон ва Озарбайжон муносабатлари ҳақида нима дейиш мумкин?!
2021 йил кузида Теҳроннинг Озарбайжон билан чегаралари яқинидаги милитаристик маршрутлари, шунингдек, ўша пайтда икки давлат ўртасидаги муносабатларда юзага келган инқироз, биринчи навбатда, Эроннинг янги раҳбариятининг амбициялари билан қўзғатилган эди. 44 кунлик уруш давомида Жанубий Кавказдаги роль етарлича баҳоланмаган ва ҳозирда Ислом Республикаси минтақадан бутунлай қувиб чиқарилишига яқин турибди. Бундан ташқари, сўнгги можаро чоғида Эрон минтақа муаммоларини ҳал қилишда иштирок этувчи, сўзи ва фикрини эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган давлатлардан бирига айланиш имконини берадиган турли воситачилик ташаббуслари билан чиқишга ҳаракат қилди. Бироқ, уларнинг барчаси рад этилди ва келишувда Россия ва Туркия ҳал қилувчи роль ўйнади. Шундай қилиб, ўзини бутун шиа мусулмонларининг етакчиси деб билган Эрон, асосан, шиалардан иборат Озарбайжонда ўз таъсирини амалда йўқотди ва бунинг ўрнини Арманистоннинг бевосита қўллаб-қувватлаши билан қоплашга ҳаракат қилмоқда. Айтиш жоизки, Теҳрон биринчи Қорабоғ урушидан кейин ҳам унинг «хизматлари» қадрланмай, Жанубий Кавказга ўз таъсирини кенгайтира олмаган пайтда ҳам бу йўналишни давом эттира бошлаган.
Шу билан бирга, Теҳрон арман йўналишида фаоллашиши билан келажакда нафақат Боку ва Анқарага, балки Москвага ҳам қарши чиқиши мумкин. Эрон Арманистон хавфсизлиги ва ҳудудий яхлитлигининг кафилига айланишга ва шу орқали Россия томонининг Арманистон раҳбариятига таъсирини камайтиришга ҳаракат қилмоқда.
2021 йил 4 октябрь куни Ташқи ишлар вазири Арарат Мирзоян кутилмаганда Теҳронга борган ва у ерда Эрон томонидан тегишли ёрдам кафолатланган эди, бу Арманистоннинг ўзида ҳам муносиб баҳолангани диққатга сазовордир. Қолаверса, Қорабоғдан Нахичеванга Арманистон ҳудуди орқали транспорт («Зангезур») коридорини яратишга қарши бўлган Эроннинг ёндашуви ҳам билвосита Россия манфаатларига зид келади, чунки бу магистрални ҳимоя қилиш таъминланиши керак. Россия чегара қўшинлари томонидан, бу, албатта, Москвага Жанубий Кавказга қўшимча таъсир кўрсатади. Шу сабабли, ҳозирги пайтда Россия ва Эрон ўртасидаги постсовет ҳудудидаги қарама-қаршиликлар унчалик аниқ бўлмасада, яқин келажакда Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёда қўшимча кескинлик ва Россия-Эрон рақобатининг пайдо бўлишини истисно қилиб бўлмайди. Шу билан бирга, бундай рақобат Россия-Туркия ўртасидаги таъсир доираларини ажратиш ва бир-бирига тажовуздан кафолат беришга қаратилган рақобатдош ҳамкорлигидан фарқ қилади: Теҳроннинг манфаатлари эксклюзив соҳага киритилган Арманистон ва Тожикистонга ҳам тегишли.