“Душманимнинг душмани менинг дўстимдир” Россия ва Хитой муносабатларидаги кутилмаган илиқлик

Интернет нашрларида кутилмаганда Хитойнинг Россия ҳукумати ютуқларига нисбатан позитив таҳлилий материаллари кўпаяётгани кузатилмоқда мана шундай материаллардан бирини эътиборингизга ҳавола этамиз.

Россиянинг “Sputnik-V” вакцинаси дунёдаги кучлар конфигурациясини ўзгартирмоқда

Шанҳай халқаро тадқиқотлар университети эксперти Ян Чэн Россиянинг “Sputnik-V” вакцинасини ишлаб чиқишини Совет Иттифоқи Ер орбитасига илк сунъий йўлдошни учиргани билан солиштиради. Россия ўша пайтда ҳам, ҳозир ҳам Ғарб мамлакатлари босими остида бўлган ҳамда “спутниклар” олий раҳбариятнинг шахсий назорати остида ишлаб чиқилган. “The Paper” ахборот ва таҳлил порталида чоп этилган “Коронавирусга қарши вакцина ва “спутник лаҳзаси” Путиннинг ички ва ташқи сиёсатида” мақоласида бу ҳақда батафсил маълумот берилади.

Эпидемия оқибатларини назорат қилиш ва унга қарши кураш йирик давлатларо ўртасидаги рақобат янги босқичининг ўзагига айланди. Ян Чэн фикрича, шу маънода ҳар доим ўзини дунёнинг етакчи давлатларидан бири деб ҳисоблаган Россия алоҳида эътиборга молик. Мақола муаллифи фикрига кўра, маълум маънода “Sputnik-V” вакцинасининг ишлаб чиқилиши ва унинг тарқалиши Владимир Путин ҳукумати учун “Россия ёндашуви”нинг “Ғарб бошбошдоқлиги”дан (西方之乱) устунлиги муҳим исботи бўлди, шунингдек, Алексей Навалний ишидан сўнг Россия билан Ғарб ўртасидаги ўзаро санкция урушида ким ғолиб бўлганини кўрсатиб берди.

АҚШ билан Ғарбдаги ҳамкорлари учун бундай вазият мутлақо кутилмаган ҳол бўлди. Барак Обамадан Жо Байденга қадар бўлган АҚШ ҳукумати Россияни глобал эмас, минтақавий давлат сифатида қарашга мойил бўлиб келган эди, чунки миллий қудрат билан боғлиқ асимметрия кундай равшан, оралиқ масофа эса боргани сари каттариб бормоқда. Айни вазиятда Россиянинг янги вакцинасини ишлаб чиқиш ҳамда уни мамлакатда ва чет элларда қўллаш Владимир Путин ҳукумати учун муҳим сиёсий ва стратегик аҳамиятга эга.

1957 йил 4 октябрда Совет Иттифоқи дунёда биринчи бўлиб Ернинг сунъий йўлдошини учирган ҳамда совуқ уруш давридаги 2 та буюк давлат – АҚШ билан СССР ўртасидаги космик мусобақадаги асосий шахмат партиясида ғолиб чиққан эди. Натижада “Спутник” инглиз тилида Sputnik тарзида қабул қилинди. Кейинчалик Ғарбда “Sputnik Moment” атамаси пайдо бўлди ва у Совет Иттифоқининг бошқа давлатларга нисбатан босими ва даъвосини англатар эди. Ушбу лаҳза Совет Иттифоқининг ўзида эса ғурур ва ўзига ишонч ортишига сабаб бўлди. Айнан шунинг учун Ян Чэн фикрича, Россия коронавирусга қарши дунёда биринчи бўлиб маъқулланган вакцинани “Sputnik-V” деб атади. Ушбу қадам ташқи дунёга Россия ҳам бир вақтлардаги Совет Иттифоқи каби улкан потенциалга эга экани ва жаҳонга янги “Спутник”ни тақдим этаётганини кўрсатиб беришга қаратилган. Яна эксперт фикрича, бу қадам ҳокимиятнинг ички даражадаги легитимлигини анча-мунча оширади, шунингдек, Россиянинг халқаро майдондаги овоз бериш ҳуқуқини ҳам кучайтиради. Янги ва фойдали вакцинани ишлаб чиқиш ва бозорга чиқариш Россиянинг ролини ўзгартириши кутилмоқда. Янги вакцина узоқ вақт мобайнида тақчил товар ва ижтимоий маҳсулот бўлиб қоладиган шароитда Россиянинг халқаро майдондаги овози баландроқ бўлиши шубҳасиз.

Байден АҚШ президенти лавозимига киришгандан сўнг Трансатлантик шерикликни тиклашга кўмаклашиш ишига жон-жаҳдли билан киришиб кетди. Бирлашган Европа Иттифоқи ягона аксил-россия фронтини ташкил қилди ва Навалний қамоққа олингандан сўнг санкцияларнинг янги туркумини қўллашга киришди. Ўз навбатида Путин бунга кескин жавоб қайтариб, АҚШ билан Ғарбни Россиянинг ички ишларига очиқ-ойдин аралашишда айблади, ЕИ билан алоқаларни узиши мумкинлигини айтиб, таҳдид қилди. ЕИ Трансатлантик шерикликнинг заиф ҳалқаси ҳисобланади. Бундай жавобга сабаб бўлган нарса расмий Москванинг фақат Европа билан АҚШ ўртасидаги тафовутлар ва келишмовчиликларни кўриб турганида эмас, қолаверса, Россия қўлида Европа билан АҚШ ва Европа Иттифоқининг айрим мамлакатларини бўлиб ташлаш учун воситалар мавжудлиги ҳамдир. Шундай воситалардан бири коронавирус инфекциясига қарши вакцинадир.

Москва фикрича, Россияга нисбатан душманларча кайфиятда бўлган Брюссель билан боғланиш ўрнига Россияга дўстона кўз билан қараётган ЕИга аъзо мамлакатлар билан икки томонлама муносабатлар ўрнатиш яхшироқ. Жорий йил январида Россия “Sputnik-V” вакцинасини рўйхатдан ўтказиш учун Европа Иттифоқига ариза берган эди, аммо фақат 4 мартга келиб, Европа дори воситалари агентлиги ЕИ Россияга қарши санкциялар жорий қилгандан сўнг “Sputnik-V” вакцинасига бериладиган рўйхатга олиш ҳужжатларини қайта кўриб чиқишини эълон қилди. Европадаги вазият ҳамон жиддий бўлиб қолаётгани сабабли вакциналарнинг умумий сони етарли эмас, кўплаб мамлакатлардаги эмлаш даражаси эса ўта пастлигича колмоқда, Европанинг айрим мамлакатлари жамоа иммунитети бўсағаси даражасига эришиш учун вакцина олиш масаласини узоқ вақт кутиб ўтиришини истамай, ЕС қарорини “айланиб ўтиш” ва Россия вакцинасининг маълум миқдорини сотиб олиш ва рўйхатдан ўтказишга интилмоқда.

21 январда “Sputnik-V” вакцинаси Венгрияда рўйхатдан ўтди, 27 февралда эса Словакия бош вазири И. Матович Россия билан вакцинанинг 1 миллион дозасини етказиб бериш бўйича шартнома имзолади. 28 февралда Чехия президенти З. Милош Путинга “Sputnik-V” вакцинасини етказиб беришни илтимос қилиб, мурожаат этди. 8 мартда Россиянинг Бевосита инвестициялар жамғармаси Швейцариянинг бир корхонаси билан бирга “Sputnik-V” вакцинасини Италияда бирга ишлаб чиқармоқчи эканини эълон қилди. Ҳатто Франция ва Германия сингари мамлакатлар ҳам янги вакцинага оид мавқеини ўзгартириб, ҳамкорликка тайёр эканини айтмоқда. Ушбу ноанъанавий усуллар пировардида Европа дори воситалари агентлигини жараённи тезлаштиришга мажбур қилди ва у “Sputnik-V” вакцинасини нисбатан қисқа вақт мобайнида рўйхатдан ўтказиши кутилмоқда.

Бугунги кунда “Sputnik-V” вакцинаси бутун дунё бўйлаб 46 та мамлакатда маъқулланди ва ундан фойдаланилмоқда ҳамда у 1,2 миллиард кишини қамраб олиши кутилмоқда. Россиянинг “Sputnik-V” вакцинаси фойдаланиш ҳажми бўйича фақат Британиянинг AstraZeneca вакцинасидан ортда қолмоқда, холос. Вақциналарни етказиб бериш ҳисобига Россиянинг халқаро майдондаги рақобатбардошлиги анча-мунча ортади.

Постсовет маконида Россия билан яхши муносабатларга эга бўлган Беларус ва Қозоғистон сингари мамлакатлар вакцинани олиш баробарида ўзининг ишлаб чиқариш линияларини яратиш учун техник кўмакка ҳам эга бўлди. Яна Россия вакцинаси Лотин Америкаси ва Осиё мамлакатларида катта устунликка эга. Россиянинг Лотин Америкасидаги муҳим шериги Венесуэла яқинда “Sputnik-V” вакцинасини олди. Яна март ойи бошида Россия ТИВ вакцинасини Вьетнамга етказиб беришга тайёр эканини маълум қилди.

Шу маънода Россиянинг янги “Sputnik-V” вакцинаси ва Никита Хрушчёв даврида Совет Иттифоқида Ернинг биринчи сунъий йўлдоши муваффақиятли учирилгани ҳам ички, ҳам халқаро стратегик нуқтаи назардан қиёслама устунлик ва ўхшашликка эга. Бир тарафдан, иккаласи ҳам олий раҳбарият назоратидаги энг муҳим лойиҳалардир. Ушбу лойиҳаларнинг пировард муваффақияти иқтисодий дивидендлар келтириши баробарида жамоатчилик фикри ва миллий бирлик ошишининг муҳим воситаси бўлди. Бошқа тарафдан, ушбу 2 та лойиҳанинг пировард маҳсулоти халқаро миқёсда Россиянинг мавқеини оширмоқда ҳамда Ғарб билан Россия ўртасидаги халқаро таъсир учун курашнинг ўзагига айланди.

Бироқ Ян Чэн таъкидлашича, агар Россия структура ислоҳотларини илгари суриш ва амалга ошириш бўйича тез орада миллий муросага эриша олмаса, “Спутник лаҳзаси” деб аталувчи нарса самараси қисқа муддатли бўлади. Бунинг маъноси шуки, Россиянинг пировард халқаро мақомини аниқлашнинг асосий мезони ҳамон иқтисодиёти миқёси ва узоқ истиқболдаги ривожланиш самарадорлиги бўлиб қолаверади. Тўртинчи технология инқилобининг жадал ривожланиши XXI асрда йирик давлатлар ўртасидаги рақобат айрим жиҳатлар ва соҳалар эмас, барча даражалардаги сарфланадиган маблағлар ва натижаларга боғлиқ бўлади. Россиянинг шу масаладаги устунликлари кўзга ташланаётгани йўқ. Шунинг учун айни босқичда Россия учун коронавируснинг тарқалиш суръати пасая бошлагандан сўнг нима қилиш керак, деган саволга жавоб топиш муҳимроқ.