Qo‘shni Qirg‘izistondagi siyosiy voqealar yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Prezident Sadir Japarov nafaqat o‘zining eng yaqin safdoshi Qamchibek Tashiyevni ishdan oldi, balki Tashiyev tomonidan so‘nggi 5 yil ichida qurilgan qudratli «davlat ichidagi davlat» — Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi (MXDQ / GKNB) tizimini to‘liq qayta qurmoqchi ekanligini eʼlon qildi.
Bu shunchaki ichki masala emas. Markaziy Osiyo davlatlari, xususan O‘zbekiston uchun qo‘shni mamlakatdagi kuchishlatar tizimlarning qanday ishlashi va kimga bo‘ysunishi bevosita xavfsizlik va iqtisodiy aloqalarga taʼsir qiladi.
Quyida ushbu islohotlarning mohiyati va mintaqa uchun taʼsirini tahlil qilamiz.
Sadir Japarovning so‘zlariga ko‘ra, xavfsizlik xizmati o‘z obro‘sini yo‘qotgan va to‘g‘ridan-to‘g‘ri vazifasi bo‘lmagan ishlarga aralashib ketgan.Maxsus xizmat xodimlari hatto oddiy do‘konlarda (kioskalarda) ham o‘z guvohnomalarini ko‘rsatib yurishi yoki fohishabozlikka qarshi kurashish kabi Ichki ishlar vazirligi (IIV) qilishi kerak bo‘lgan ishlar bilan shug‘ullanishi keskin tanqid qilindi. Tashiyev davrida MXDQ biznes va iqtisodiyotni to‘liq o‘z nazoratiga olgan edi. Japarov endi bunga chek qo‘yilishini, MXDQ iqtisodiyotga umuman aralashmasligini bildirdi.
Japarov 2027 yilga borib (SHHT sammiti va Ko‘chmanchilar o‘yinlaridan so‘ng) kuchishlatar blokni to‘liq “perezagruzka” (qayta ishga tushirish) qilmoqchi. Xabaringiz bor, chegara xizmati va Davlat qo‘riqlash xizmati allaqachon MXDQ tarkibidan chiqarildi. Eng muhim o‘zgarish — yangi tuzilma to‘g‘ridan-to‘g‘ri Prezidentga bo‘ysunuvchi alohida Tergov qo‘mitasi tuziladi. Barcha tergov ishlari shu yerga o‘tadi. Bu orqali MXDQ yoki IIV o‘z manfaati yo‘lida asossiz jinoyat ishlari ochishining oldi olinadi. Maxsus xizmat faqat razvedka, kontrrazvedka, konstitutsiyaviy tuzumni himoya qilish, terrorchilik va narkotrafikka qarshi kurash bilan (yashirin tarzda) shug‘ullanadi.
Siyosatshunoslarning fikricha, Tashiyevning ishdan olinishi va MXDQning parchalanishi — Qirg‘izistonni «chekist-general diktaturasi»ga aylanib qolishidan saqlab qoldi. So‘nggi yillarda Tashiyev fuqarolik va harbiy tuzilmalarni deyarli to‘liq o‘ziga bo‘ysundirib olgan edi. Vakolatlarning taqsimlanishi hokimiyat balansini (muvozanatini) tiklaydi.
O‘zbekiston va mintaqa uchun buning qanday taʼsiri bor?
Bu islohotlar O‘zbekiston uchun bir nechta strategik jihatdan ijobiy signaldir:
Chegara xizmatining MXDQ nazoratidan chiqarilishi — ikki davlat o‘rtasidagi chegara masalalari yoki kundalik hodisalar ortiqcha hissiyotlarsiz, standart davlat mexanizmlari orqali hal qilinishini taʼminlaydi. MXDQning iqtisodiyotga aralashuvi to‘xtatilishi Qirg‘izistondagi biznes muhitini sog‘lomlashtiradi. Bu esa u yerda faoliyat yuritayotgan yoki qo‘shma loyihalar (masalan, zavodlar qurish, logistika markazlari) qilayotgan o‘zbek investorlari va tadbirkorlari uchun xavfsizroq muhit yaratadi. «Maskali shoular» va biznesni tortib olish xavfi kamayadi.
Bitta “super-vazir”ning kayfiyatiga bog‘liq bo‘lgan tizimdan ko‘ra, qonun doirasida vakolatlari aniq bo‘lib qo‘yilgan institutlarga ega qo‘shni davlat bilan muzokaralar olib borish, kelishuvlarga erishish va ularning ijrosini taʼminlash O‘zbekiston uchun ancha qulay va ishonchlidir.
Xulosa o‘rnida: Sadir Japarov hokimiyatni shaxslar atrofida emas, qonuniy institutlar atrofida qurmoqchi ekanligini namoyish qilmoqda. Agar bu islohotlar muvaffaqiyatli amalga oshsa, Qirg‘iziston Markaziy Osiyoda yana-da barqaror va pragmatik hamkorga aylanadi.