Аслида аҳвол қандай?
АҚШ ва НАТО қўшинларини Афғонистондан олиб чиқиш жараёни мамлакатда Толибон ҳаракатининг мавқеини мустаҳкамлаш билан кечди. Бу кутилган жараён эди.
Вашингтоннинг Афғонистон ичидаги можарони Қатар пойтахти Доҳада АҚШ маъмурияти ва Толибон раҳбарлари ўртасида тузилган битим тинч йўл билан ҳал этиш бўйича таклиф қилган режаси дастлаб Қобулдаги марказий ҳокимият томонидан тўхтатилган ва саботаж қилинган. Президент Ашраф Ғани ҳукумати, кенг омма орасида обрўсини йўқотиб, ҳали ҳам толибларни ҳокимиятга қўшишни истамайди, куч тузилмаларига ишонишда давом этмоқда, Ғарбдан тобора кўпроқ мамлакат иқтисодиёти ва армияни қўллаб-қувватлаш миллиардлаб доллар инъекция қилинишига умид қилмоқда.
Бундай вазиятда Толибон раҳбарлари ўзларининг назорати остидаги қишлоқ ва аҳоли пунктлари зонасини кенгайтириш учун бир қатор қатъий қарорларни қабул қилди, Тожикистон ва Ўзбекистон ҳамда Туркманистон билан чегараларга етишмоқда. Ҳукумат кучлари, қуролли кучлар ва чегарачилар толиблар билан тўқнашувлардан қочиб, қўшни мамлакатларда вақтинча бошпана топишни афзал кўрди.
Афғонистонликлар Толибонга қарши курашишни хоҳламайдилар. ТҲ (Толибон ҳаракати) ҳаракатларининг кучайиши Эронда уларнинг вакиллари ва ҳукумат делегацияси ўртасида қайта тикланган музокараларга босим ўтказувчи восита ва шу билан бирга Қобулда ҳарбий куч ёрдамида ҳокимиятни эгаллаб олишга тайёрлик сифатида қабул қилиниши мумкин. Россиядаги ва МДҲнинг бир қатор мамлакатларидаги псевдо-сиёсатчилар ва псевдо-экспертлар шошилинч равишда толибларнинг Марказий Осиё давлатларига бостириб кириш хавфи ва афғон гиёҳванд моддаларининг кўпайиши ҳақида шов-шув кўтарди.
Афғонистонда ҳокимият тепасига келганидан кейин Толибон кимлар эканлигини ва минтақада нималарни кутиш мумкинлигига ойдинлик киритишни истардим. Толиблар (арабча ва пушту тилида талабалар дегани) 1994 йилда Афғонистон билан чегарадош Покистон ҳудудларидаги афғон қочқинлар лагерларида бошланғич диний мактаблар – мадрасалар талабалари ва ўқитувчилари ўртасида пайдо бўлган исломий ҳаракатдир. Афғонистон расмийларининг фикрига кўра, кейинчалик бундай мактаблар бир неча миллион қочқинлар орасида 17 мингтагача етган.
1996 йилдан 2001 йилгача толиблар (Афғонистон Ислом амирлиги) Афғонистонда ҳокимият тепасида бўлиб, 2004 йилдан буён Покистон шимолидаги Вазиристон вилоятини (Вазиристон Ислом Давлати) назорат қилиб турди. Афғонистон Ислом Амирлиги учта давлат томонидан тан олинган: Бирлашган Араб Амирликлари, Покистон ва Саудия Арабистони. ТҲ 2003 йилда БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан террористик ташкилот сифатида тан олинган. Россия Олий суди ҳам 2003 йил 14 февралда ҳам Толибонни террористик ташкилот деб тан олди.
Афғонистонда АҚШ ва НАТО қўшинлари мавжуд бўлган сўнгги 20 йил ичида ТҲ мафкураси ва тузилишида жиддий ўзгаришлар юз берди. Қўшма Штатлар билан Доҳа шартномасини Ал-Қоида билан барча алоқаларни узган ва “Исломий давлат” билан ҳамкорлик қилмайдиган Толибоннинг “мўътадил қаноти” деб номланган вакиллари имзоладилар. Албатта, юқорида айтиб ўтилган террористик ташкилотлар Афғонистон ва Покистон ҳудудида фаолият юритишга уринмоқдалар, аммо ТҲ ва бошқа афғон ҳарбий-сиёсий гуруҳларининг кўплаб раҳбарлари уларни қўллаб-қувватламайди. Шуни таъкидлаш керакки, Доҳа келишувининг муҳим бандларидан бири Америка томонининг ТҲни тақиқланган (террористик) ташкилотлар рўйхатидан чиқариш мажбурияти ва бу каби қарорлар учун БМТ ва бошқа мамлакатларга мурожаат қилиш эди.
Москва, ТҲ вакиллари билан алоқаларни рад этиш ва афғонистон ичидаги можарони тинч йўл билан ҳал қилишда воситачилик ролини ўйнамоқда. Агар ТҲ Афғонистон аҳолиси, қўшни мамлакатлар ҳукуматлари (Покистон ва Туркия) томонидан қўллаб-қувватланса, афғонларнинг ўзларига марказий ҳокимият масаласини ҳал қилиш имконияти берилиши керак.
Ҳар қандай ташқи аралашиш тобора кўпроқ можароларни келтириб чиқаради ва афғон муаммосини янада чуқурлаштиради. 1988 йил баҳоридаги Совет раҳбарияти ҳам, Обама президентлигидан бошлаб АҚШ маъмурияти ҳам бунга амин бўлди. Трамп ва Байден Обаманинг АҚШ ва НАТО қўшинларини ушбу «қайноқ» мамлакатдан олиб чиқиш бўйича аввалги режасини амалга оширишга муваффақ бўлди.
Марказий Осиё давлатларининг толибларнинг қўшни давлатларга бостириб кириши мумкинлигидан қўрқишлари асоссиз. Толиблар асосан Афғонистон жанубида ва Покистон шимолида яшовчи пуштун қабилаларининг миллий исломий ҳаракати. Улар ўзларини қўшни мамлакатларга экспанция қилишни мақсад қилмайдилар, балки ўзларини тарихий ватанида ҳокимият учун кураш билан чеклашади. Тожикистон ва Ўзбекистонга чекинган ҳукумат қўшинлари ва чегарачиларнинг бўлинмалари уларни қабул қилган мамлакатларда вазиятни беқарорлаштирмоқчи эмас. Улар фақат вақтинчалик бошпана сўрамоқда.
Афғонистондаги “героин таҳдиди” га келсак, ушбу дориларни ишлаб чиқариш ва транзитининг кескин ўсишини кутиш қийин. Сўнгги йилларда афюн савдоси ҳажми ўн баравар ошди. Афғонистон ҳукумати ҳаракатсизлик айбловларига жавобан бир неча бор таъкидладики, афғон афюнларини ишлаб чиқариш уларнинг жаҳон бозоридаги талаби билан чамбарчас боғлиқ, яъни афғонлар талабни қондирмоқда.
Афғон деҳқонининг маҳсулотига талаб бўлса ва хорижий давлатларнинг хавфсизлик кучлари гиёҳванд моддаларни ташиш ва сотиш каналларини тўсиб қўёлмаса, кўкнори ўсишини тақиқлаш мумкин эмас. Гиёҳвандлик таҳдиди, авваламбор, ижтимоий муаммо бўлиб, уни фақат биргаликдаги саъй-ҳаракатлар билан ҳал қилиш мумкин.
Эҳтимол, келажакда афғонлар ўзлари давлат тузилиши тўғрисида тинч йўл билан келиша олар. Толиблар Қобулда ҳокимиятни зўрлик билан қўлга киритган тақдирда ҳам ҳозирча минтақавий ёки халқаро хавфсизликка таҳдид солмайди.