Қирғизистонда «Супер-вазирлик»нинг қулаши: Жапаров МХДҚни қандай ислоҳ қилмоқчи ва бу минтақа учун нимани англатади?

Қўшни Қирғизистондаги сиёсий воқеалар янги босқичга кўтарилмоқда. Президент Садир Жапаров нафақат ўзининг энг яқин сафдоши Қамчибек Ташиевни ишдан олди, балки Ташиев томонидан сўнгги 5 йил ичида қурилган қудратли «давлат ичидаги давлат» — Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси (МХДҚ / ГКНБ) тизимини тўлиқ қайта қурмоқчи эканлигини эълон қилди.

Бу шунчаки ички масала эмас. Марказий Осиё давлатлари, хусусан Ўзбекистон учун қўшни мамлакатдаги кучишлатар тизимларнинг қандай ишлаши ва кимга бўйсуниши бевосита хавфсизлик ва иқтисодий алоқаларга таъсир қилади.

Қуйида ушбу ислоҳотларнинг моҳияти ва минтақа учун таъсирини таҳлил қиламиз.

Садир Жапаровнинг сўзларига кўра, хавфсизлик хизмати ўз обрўсини йўқотган ва тўғридан-тўғри вазифаси бўлмаган ишларга аралашиб кетган.Махсус хизмат ходимлари ҳатто оддий дўконларда (киоскаларда) ҳам ўз гувоҳномаларини кўрсатиб юриши ёки фоҳишабозликка қарши курашиш каби Ички ишлар вазирлиги (ИИВ) қилиши керак бўлган ишлар билан шуғулланиши кескин танқид қилинди. Ташиев даврида МХДҚ бизнес ва иқтисодиётни тўлиқ ўз назоратига олган эди. Жапаров энди бунга чек қўйилишини, МХДҚ иқтисодиётга умуман аралашмаслигини билдирди.

Жапаров 2027 йилга бориб (ШҲТ саммити ва Кўчманчилар ўйинларидан сўнг) кучишлатар блокни тўлиқ «перезагрузка» (қайта ишга тушириш) қилмоқчи. Хабарингиз бор, чегара хизмати ва Давлат қўриқлаш хизмати аллақачон МХДҚ таркибидан чиқарилди. Энг муҳим ўзгариш — янги тузилма тўғридан-тўғри Президентга бўйсунувчи алоҳида Тергов қўмитаси тузилади. Барча тергов ишлари шу ерга ўтади. Бу орқали МХДҚ ёки ИИВ ўз манфаати йўлида асоссиз жиноят ишлари очишининг олди олинади. Махсус хизмат фақат разведка, контрразведка, конституциявий тузумни ҳимоя қилиш, террорчилик ва наркотрафикка қарши кураш билан (яширин тарзда) шуғулланади.

Сиёсатшуносларнинг фикрича, Ташиевнинг ишдан олиниши ва МХДҚнинг парчаланиши — Қирғизистонни «чекист-генерал диктатураси»га айланиб қолишидан сақлаб қолди. Сўнгги йилларда Ташиев фуқаролик ва ҳарбий тузилмаларни деярли тўлиқ ўзига бўйсундириб олган эди. Ваколатларнинг тақсимланиши ҳокимият балансини (мувозанатини) тиклайди.

Ўзбекистон ва минтақа учун бунинг қандай таъсири бор?

Бу ислоҳотлар Ўзбекистон учун бир нечта стратегик жиҳатдан ижобий сигналдир:

Чегара хизматининг МХДҚ назоратидан чиқарилиши — икки давлат ўртасидаги чегара масалалари ёки кундалик ҳодисалар ортиқча ҳиссиётларсиз, стандарт давлат механизмлари орқали ҳал қилинишини таъминлайди.  МХДҚнинг иқтисодиётга аралашуви тўхтатилиши Қирғизистондаги бизнес муҳитини соғломлаштиради. Бу эса у ерда фаолият юритаётган ёки қўшма лойиҳалар (масалан, заводлар қуриш, логистика марказлари) қилаётган ўзбек инвесторлари ва тадбиркорлари учун хавфсизроқ муҳит яратади. «Маскали шоулар» ва бизнесни тортиб олиш хавфи камаяди.

Битта «супер-вазир»нинг кайфиятига боғлиқ бўлган тизимдан кўра, қонун доирасида ваколатлари аниқ бўлиб қўйилган институтларга эга қўшни давлат билан музокаралар олиб бориш, келишувларга эришиш ва уларнинг ижросини таъминлаш Ўзбекистон учун анча қулай ва ишончлидир.

Хулоса ўрнида: Садир Жапаров ҳокимиятни шахслар атрофида эмас, қонуний институтлар атрофида қурмоқчи эканлигини намойиш қилмоқда. Агар бу ислоҳотлар муваффақиятли амалга ошса, Қирғизистон Марказий Осиёда янада барқарор ва прагматик ҳамкорга айланади.