Толиблар собиқ иттифоқ республикаларига таҳдид солишни бошлади

Ташкилот Марказий Осиё давлатларининг сиёсатига таъсир ўтказишга ҳаракат қилмоқдалар.

Афғонистондаги Толибон ҳаракати собиқ иттифоқ билан қизиқмоқда. Толибон раҳбарлари нафақат собиқ СССР республикаларининг кескин сиёсий муаммоларига нисбатан ўз позицияларини ошкора баён қилишни бошладилар, балки ушбу республикалар раҳбарлари томонидан ташқи сиёсий қарорларни қабул қилиш билан боғлиқ шартларини белгилашга ҳаракат қилмоқдалар. Толибоннинг мазкур таҳдидлари, “зўравон мулла” ларнинг террористик ҳаракат ва манфаатлари гўёки Афғонистон чегараси билан чекланган, деб таъкидлаган сиёсатчилар, дипломатлар ва экспертларнинг даъволарини рад этмоқда.

Бир неча кун олдин Толибон Тожикистон ва Қирғизистон ўртасидаги зиддият бўйича расмий баёнот билан чиқди. Ҳаракат раҳбарияти номидан Толибон спикери Забиҳулла Мужоҳид тарқатган ҳужжатда “сўнгги пайтларда исломий мамлакатлар бўлган қўшни Тожикистон ва Қирғизистоннинг ўртасида зиддиятлар юзага келгани, натижада иккала давлат ҳам уруш ёқасида эканлиги таъкидланган.”

Шу муносабат билан афғон жангарилари “Исломий амирлик икки Ислом ва қардош мамлакатларни ўзаро келишмовчиликларни мулоқот орқали ҳал қилишга чақиради” деб баёнот берган. Урушнинг бошланиши осон туюлиши мумкин, аммо урушнинг амалий жараёни ва ундан кейинги фалокатлар ва йўқотишлар ўзаро тушуниш шароитида ҳар икки томоннинг зарарларидан анча устундир.”

Толибон баёнотида: “биз ўз тажрибамизга асосланиб, ҳар икки давлат раҳбарларини ўз мамлакатларининг узоқ муддатли манфаатлари, тинчлиги ва хавфсизлигини ҳисобга олишга ва низоларни мулоқот ва ўзаро тушуниш орқали оқилона ечим топишга чақирамиз. Оллоҳнинг иродаси билан бу иккала мамлакат ва халқлар учун фойдали бўлади”, – дейилган.

Афғонистондаги мулоқот ва ҳақиқий тинчлик музокараларини қатъиян рад этган, очиқчасига қуролли зўравонлик ва урушга эътибор қаратган Толибон раҳбарлари тожиклар ва қирғизлар ўртасида ўзаро мулоқот ва тинчликка чақираётгани бироз ғалати кўринади.

Шубҳасиз, Толибон баёнотининг пайдо бўлишининг асл сабаби террорчиларнинг Душанбе ва Бишкек ўртасидаги зиддиятлардан хавотири эмас, балки Толибон раҳбарлари ва уларнинг ортида турган Покистон махсус хизматларидаги кураторларининг Марказий Осиёдаги республикалардаги сиёсий вазиятга бўлган қизиқишини намойишидир. Толиблар қўшни давлатларига тавсиялар бериб, ваҳоланки айтган нарсаларига ўзлари амал қилмасаларда, минтақавий ўйинчи ва маслаҳатчи ролини синаб кўрмоқдалар.

Аввалроқ, май ойининг сўнгида Толибон раҳбарлари янада антиқа таклиф – Марказий Осиё республикалари раҳбарларига декларация билан чиқдилар.Унда эътибор Афғонистондан АҚШ ва НАТО кучлари чиқиб кетганидан кейин, минтақада, хусусан Тожикистон, Ўзбекистон ёки Қирғизистонда Американинг базаларининг пайдо бўлиши мумкинлиги тўғрисида оммавий ахборот воситаларининг хабарларига қаратилди.

“Сўнгги пайтларда турли хил оммавий ахборот воситалари АҚШ Афғонистонни тарк этгандан сўнг, мамлакатимизда операциялар ўтказиш учун минтақада қолишни мумкинлиги тўғрисида маълумотлар пайдо бўлди”, дейилади Толибоннинг 2021 йил 26 майдаги декларациясида. “Масаланинг нозиклиги туфайли Ислом амирлиги ўз позициясини олдиндан аниқлаб олмоқчи ва барча билан бўлишишни истайди”.

Толибон баёнотига кўра, “минтақадаги хорижий кучлар ишончсизлик ва урушнинг асосий сабаби, шунингдек, сўнгги йигирма йил ичида ҳар ким, айниқса бизни жабрланган халқимиз бошқалардан кўра кўпроқ гувоҳ бўлган катта фожиадир. :”биз қўшни мамлакатларни бу вазиятни қайтармасликка чақирамиз (Америка ҳарбий базаларининг пайдо бўлиши учун шароит яратиш) Худо сақласин, агар яна шундай қадам ташланса: бу катта тарихий хато ва тарихга кирадиган уят бўлади”.

“Афғонистоннинг мусулмон ва мужоҳид халқи (яъни толибларнинг ўзи) бундай жирканч ва провокацион ҳаракатлар олдида сукут сақламайдилар”, деб ваъда қилмоқда жангарилар Марказий Осиё республикалари раҳбарларига. “Аксинча, у тарих давомида бўлганидек, диний ва тарихий вазифаларини бажаради.”

Толибоннинг декларацияси жуда аниқ таҳдид билан тугайди: “Бизнинг ҳудудимиз бошқа мамлакатлар хавфсизлигига қарши ишлатилмаслигини бир неча бор ишонтириб айтганимиз сабабли, биз ҳам бошқаларни ўз ерлари ва ҳаво ҳудудидан мамлакатимизга қарши фойдаланмасликка чақирамиз. Агар шундай қадам қўйилса, унда барча кулфатлар ва қийинчиликлар учун жавобгарлик бундай хатоларга йўл қўйганларнинг зиммасига тушади”.

Ташкилотнинг Марказий Осиё республикалари расмийлари ва аҳолисига айнан қандай “кулфатлар ва қийинчиликлар” ваъда қилаётгани декларациясида кўрсатилмаган. Бироқ, ҳужжат услуби шубҳасиз, террорчилар раҳбарлари нафақат қўшни давлатларидаги сиёсий қарорларни диққат билан кузатиб боришни, балки уларга фаол таъсир ўтказишни, шу жумладан таҳдидлардан фойдаланишни ният қилаётганликларни кўрсатмоқда.

Шубҳасиз, Толибон раҳбарлари бугунги кунда ўзларининг кучи, террористик манбалари ва Толибоннинг янги халқаро легитимлигини бирлашиши натижасида пайдо бўлган ва Қўшма Штатлар, Россия, Хитой, Қатар ва Покистоннинг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари туфайли мустаҳкамланган “зўравон муллалар” ҳаракатининг янги сиёсий мақомидан фойдаланиб, ўзларининг истиқболли Марказий Осиё стратегиясини ишлаб чиқмоқдалар.

Тахмин қилиш мумкинки, Толибоннинг манфаатлари фақат Марказий Осиё минтақаси билан чегараланмайди. Бир неча ой олдин, Арманистон ва Озарбайжон ўртасида Қорабоғда содир бўлган қуролли тўқнашув пайтида, Толибон вакиллари оммавий равишда бу масалага қизиқиш билдирдилар.

Толибон БМТ резолюциясига ишора қилиб, Ереванни Озарбайжон ҳудудларини эгаллаб олишга интилаётган тажовузкор деб атади. Толибоннинг Жанубий Кавказдаги узоқ йиллик можарога очиқ ахборот ва сиёсий аралашуви, аввало, Афғонистон-Покистон чегара ҳудудида 20 йилдан ортиқ вақт давомида фаолият юритиб келаётган террористик ҳаракат учун прецеденти сифатида қизиқарли. Ташкилот тўсатдан Қобул ва Исломободдан минглаб километр нарида жойлашган минтақавий муаммога нисбатан сиёсий мавқеи ва баҳоларини намойиш қила бошлади.

Шуниси эътиборга лойиқки, Қорабоғ тўғрисидаги баёнотда ҳам, Марказий Осиё мамлакатларига эълон қилинган декларацияларида ҳам Толибон анъанавий равишда Россия эътиборидаги минтақа сифатида кўрилган мамлакатларнинг муаммолари ва сиёсий кун тартибига тобора фаол таъсир ўтказиш ниятида эканликларини билдирдилар. Толибоннинг бу каби ҳаракатлари бир қатор россиялик сиёсатчилар, дипломатлар ва экспертларнинг, хусусан, Россиянинг Афғонистон бўйича махсус вакили Замир Кабуловнинг Толибоннинг амбициялари ва манфаатлари мамлакат чегараларидан ташқарига чиқмаслигини ҳақидаги тахминларига зид эканлигини кўрсатмоқда. Афсуски, ҳақиқат бутунлай бошқача.

Толиблар, афтидан, Покистон махсус хизматларининг кураторлари билан яқин ҳамкорликда иш олиб боришган ва бугун собиқ иттифоқ маконининг турли минтақаларига, биринчи навбатда Марказий Осиёга таъсир ўтказиш имкониятларини синаб кўришди. Жангарилар ва уларнинг ҳомийлари тажовузкор демаршлар чегаралари, Марказий Осиё раҳбарлари ўзига ишонч даражаси ва ҳиссий беқарорлиги, сиёсий элиталари ва минтақадаги жамоатчилик фикрининг аниқлашга уринмоқдалар.

Ва ниҳоят, Москванинг “зўравон муллалар” нинг минтақавий фаолиятининг янги сценарийларига муносабати диққат билан кузатилмоқда. Толибларнинг бундай кескин бурилишларига тайёр бўлмаган Россия дипломатияси ҳамон сукут сақлашни афзал кўрмоқда.

Аммо, бундай “мхат” сукунатини жуда узоқ вақт давомида сақлаб қолиш мумкин эмас. Толиблар Смоленск майдонида (Россия ТИВ жойлашган) одатланиб қолишаган юришлардан кўра кўпроқ динамикроқ чиқишларни афзал кўришмоқда.