Ҳозирги Афғонистон ҳукумати қачонгача ҳокимиятда қолиши мумкин?

Афғонистондаги вазиятга халқаро ҳамжамиятнинг қизиқиши Вашингтонда янги маъмуриятнинг Барак Обама ва Доналд Трамп томонидан Американинг ушбу мамлакатда мавжудлигини чеклаш бўйича олиб борган ташқи сиёсий курсни амалга ошириш тўғрисидаги қароридан сўнг кескин ошди. Бундай қарорни қабул қилиш учун Оқ Уйнинг далиллари содда ва тушунарли эди: Ал-Қоида қайта тузатиб бўлмайдиган даражада зарар кўрди, энди АҚШ миллий хавфсизлигига ушбу ҳудуддан таҳдид йўқ! Афғонистон, Вашингтон учун Қобулдаги ҳукуматни ҳарбий куч ва умидсиз ушлаб туриш жуда қимматга тушади. Афғонларнинг ўзлари музокаралар олиб боришлари ва ўзларининг ички ишларини ҳал қилишлари керак; унинг минтақадаги қўшнилари (Хитой, Ҳиндистон, Покистон, Эрон, Туркия, Ўзбекистон ва бошқалар) ушбу мамлакатда вазият барқарорлигидан кўпроқ манфаатдор бўлишлари керак.

Қатар пойтахти Доҳада АҚШ ва Толибон раҳбарлари ўртасида 2020 йил февраль ойида имзоланган икки томонлама келишув АҚШ ва НАТО кучларининг Афғонистонда 20 йиллик қолишининг мантиқий хулосаси бўлди. Америкаликлар ва уларнинг Ғарбдаги иттифоқчилари ўз миссияларини қўриқлаш учун фақат кичик ҳарбий контингентни қолдириб кетмоқдалар, Қобул халқаро аэропорти устидан назорат турк ҳарбийларига топширилди.

Кутилганидек, Толибон ва марказий ҳукумат ўртасида бундай тинчлик битимининг имзоланишининг кечикиши Афғонистонда фуқаролар урушини давом эттириш учун дастлабки шароитларни яратди. Толиблар аллақачон мамлакатдаги бир қатор муҳим ҳудудларни эгаллаб олиб, Тожикистон ва Ўзбекистон билан чегарага етиб келишган.

Мутахассисларни қизиқтираётган савол: Афғонистон ҳукумати Ашраф Ғани яна неча ой ҳукуматни ушлаб туриши мумкин? Дарҳақиқат, бундай саволлар асоссиз эмас. Қобулдаги ҳокимиятнинг заифлиги ва коррупцияси ҳақида барча яхши билади. Гап шундаки, бугунги Афғонистон ҳукумати эгалари Ғарб ва бошқа давлатларнинг ҳарбий, молиявий, иқтисодий ва бошқа кўмакларида паразитлик қилишга одатланиб қолишган. Улар Толибон раҳбарлари билан ҳеч қандай фаол тўғридан-тўғри мулоқот ўтказмадилар, чунки улар доимий равишда хорижий ҳарбийлар бўлишига умид қилган эдилар.

Сўнгги 20 йил ичида Толиблар ДТ ваколатини нафақат мамлакат пуштунлари(паштун), балки тожиклар, ўзбеклар, ҳазоралар ва бошқа миллий озчиликлар олдида ҳам мустаҳкамлашда узоқ йўлни босиб ўтдилар (ҳамда ҳозирги холатда кўриниб турибдики, ижобий натижага эришган). Афғонистон армияси ва бошқа куч тузилмалари вакиллари ўзларининг жанговар самарадорлиги билан ажралиб турмасликлари ва Толибонга қарши курашда иштиёқлари йўқлигини таъкидлаш мумкин. Бундан ташқари, сўнгги йилларда Толибон ҳаракати АҚШ билан тинчлик шартномасини тузган “мўътадил қанот” деб номланган. Толиблар Афғонистон ичидаги можарони тинч йўл билан ҳал қилишга уринишларида Москванинг воситачилигидан бош тортмайди. Толибонни босқичма-босқич Афғонистоннинг куч ва хавфсизлик тузилмаларига қўшиб олиш ўринли бўлар эди. Бундан ташқари, Доҳа келишуви уларни экстремистик ёки террористик ташкилотларнинг барча рўйхатларидан чиқаришни назарда тутади, аммо бугунги кунда Қобул ҳукумати толиблар билан ҳокимиятни баҳам кўришга тайёр эмас. Мазкур позиция мамлакатда янги қуролли курашнинг авж олишига олиб келади.

Россия мудофаа вазири Сергей Шойгу куни кеча Москвада бўлиб ўтган Халқаро хавфсизлик бўйича Халқаро конференцияда Афғонистондаги фуқаролар урушини қайта бошлаш хавфи ва унинг келиб чиқадиган барча салбий оқибатлари ҳақида гапирди. У Афғонистон билан чегарадош барча давлатлар, шу жумладан Покистон ва Эрон вакили бўлган КХШТ ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) имкониятларидан фойдаланишга чақирди, акс ҳолда, унинг фикрига кўра, “афғон тугунини ечиб бўлмайди.”

Афғонистондаги вазиятнинг кейинги ривожланишининг олдиндан айтиб бўлмаслиги билан у ерда вазиятни асоссиз равишда драматизация қилиш керак эмас. Шуни англаш керакки, Толибон ҳаракатиўз мақсадини фақат Афғонистонда ҳокимият тепасига келиш учун олиб боради ва Марказий Осиё мамлакатларини босиб олиш учун экспанционистик режалари йўқ. У исломий мафкурага асосланган ва нафақат кенг афғон аҳолиси, балки Покистон ва Туркия расмийлари томонидан ҳам қўллаб-қувватланмоқда. Албатта, толиблар ўз қарашлари ва ниятлари бўйича бир ҳил эмас, улар орасида “муросасизлар” ва “Исломий давлат” тарафдорлари ҳам бор. Афғонистонда ҳам, қўшни мамлакатларда ҳам ўзларининг террористик фаолиятини давом эттириши мумкин.

Афғонистондаги “героин таҳдиди” га келсак, гиёҳванд моддалар ишлаб чиқариш ва транзитининг кескин ўсишини кутиш қийин.

Сўнгги йилларда ушбу бизнес ҳажми ўн баравар ошди. Афғонистон ҳукумати, уларнинг ҳаракатсизлиги учун қилинган танқидларга жавобан, афғон афюнларини ишлаб чиқариш кўкнорининг жаҳон бозоридаги талаби билан чамбарчас боғлиқлигини бир неча бор таъкидладилар. Афғонистонда дунёдаги ярим гиёҳвандлар истеъмол қиладиган даражада героин ва бошқа афюн ўсади ва ишлаб чиқарилади. Афғонистонлик деҳқоннинг маҳсулотига талаб бўлса ва хорижий давлатларнинг хавфсизлик кучлари гиёҳванд моддаларни ташиш ва сотиш каналларини тўсиб қўёлмаса, кўкнори етиштиришни тақиқлаш мумкин эмас. Гиёҳвандлик таҳдиди, авваламбор, ижтимоий муаммо бўлиб, уни фақат биргаликдаги саъй-ҳаракатлар билан ҳал қилиш мумкин, гиёҳванд моддаларга талаб ва истеъмолни камайтиришдан бошлаб. Талаб бўлмаса таклиф ҳам бўлмаслигини унутмаслик керак.