CAAN сайтида берилган мақоладан олинган маълумотлар
Фарҳод Толипов: Ўзбекистоннинг мавқеи Тожикистонникидан ҳайратланарли тарзда фарқ қилади, чунки расмий Душанбе “Толибон”нинг Афғонистондаги ҳокимиятини принципиал тарзда тан олмаяпти. Ушбу бир-бирига қарши кўринган ҳолатда аслида мавқеларнинг ўхшашлиги яширинган: иккала давлат ҳам инклюзив – ушбу мамлакатда барча манфаатдор томонлар иштирокидаги коалицион ҳукумат тузишни ёқламоқда ва бир гуруҳ ҳокимиятни зўравонлик билан эгаллаб олишини қораламоқда. Тожикистоннинг ҳам Афғонистонда иқтисодий манфаатлари бор, бироқ Душанбе Афғонистондаги вазият бўйича принципиал баёнотлар бермоқда. Афтидан, минтақадаги энг йирик, мусулмон аҳолиси жуда кўп бўлган ва тиғиз яшайдиган Ўзбекистон нозик масалалар ва турли-туман иғволардан эҳтиёт бўлиши кераклиги мантиқан тўғри.
Шу пайтгача Тошкентнинг Афғонистонда тинчлик ўрнатиш борасидаги ҳаракатлари билан боғлиқ 1990-йиллардан бери илгари суриб келаётган ташаббуслари давлатнинг ўта фаол мавқеини акс эттириб келади. Бироқ улар Афғонистондаги урушни тўхтатиш ва тинчлик ўрнатиш ишини чин маънодаги ҳисса қўшиш нуқтаи назаридан жуда оз самара берди. Айни пайтда жаҳон ҳамжамиятида ушбу мамлакатнинг “Толибон” ҳаракати раҳбарлигидаги келажагига шубҳа билан қараётганлар сони ортиб бормоқда. Боз устига, агар “Толибон” террористларни яшириш ва ўз тартибини зўравонлик билан ўрнатишни давом эттирадиган бўлса, уни тан олмаслик ҳақида очиқ даъватлар янада кўпроқ янграйдиган бўлади. Толиблар ҳокимиятга келиши билан бошланган гуманитар инқироз ўша скептицизмни кучайтирмоқда. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон Афғонистондаги вазият ва ўз лойиҳаларини амалга ошириш борасида босиқ бўлиши, шунингдек, ушбу масалада БМТ роли ва мавқеига қараб мўлжал олиши керак, фикримча.
Айни чоқда Ўзбекистон ташқи ишлар вазирининг биринчи ўринбосари Фарҳод Арзиев, Афғонистон Марказий Осиёнинг ажралмас қисми, деб яқинда берган баёноти, тўғриси, ҳайрон қолдирди. Сўнгги пайтларда ушбу тезис турли платформалар, сиёсий ва эксперт доираларида тез-тез жаранглаб, жуғрофий-сиёсий, тарихий ва ҳатто жуғрофий фактни анча-мунча бузиб кўрсатмоқда. Аксинча, Афғонистон Жанубий Осиёнинг бир бўлагидир, ушбу мамлакатсиз, Жанубий Осиё тушунчаси маъносини йўқотади. Бундан ташқари, бу мамлакатда рўй берган ва уни халқаро террористлар бошпанаси ва Марказий Осиё учун таҳдидлар ўчоғига айлантирган сўнгги воқеалар Афғонистонни минтақамизга бутунлай бегона қилиб қўяди. Афғонистон билан дўстона муносабатлар ўрнатиш ва ҳамкорлик қилиш, турли тинчликпарвар даъват ва баёнотлар бериш мумкин, аммо ушбу Жанубий Осиё мамлакатини Марказий Осиёнинг бир қисми деб аташ нотўғри.
Рустам Маҳмудов: Ўзбекистон Афғонистондаги инқироз жуда тез ҳал этилиши ва ушбу мамлакатда тинчлик ўрнатилишидан сўзсиз манфаатдор ва ушбу жараёнга ҳиссасини қўшишга ҳаракат қилмоқда. Бунга 2018 йилда Афғонистон бўйича, 2021 йилда эса Марказий ва Жанубий Осиёнинг ўзаро боғлиқлиги бўйича ўтказилган халқаро конференцияларни ва уларда Афғонистон асосий масалалардан бири сифатида муҳокама қилинганини мисол қилиб келтириш мумкин. Назаримда, Ўзбекистон мавқеида прагматизм билан умидлар ўзаро қоришиб кетган.
Прагматизм шундаки, “Толибон” ҳаракатига Афғонистон ички сиёсий жараёнининг ажралмас қисми сифатида қаралмоқда. ЎзР ТИВнинг биринчи ўринбосари Фарҳод Арзиев айтганидек: “биз “Толибон”га афғон жамиятининг рад этиб бўлмас омили сифатида қараймиз”. Толибларнинг бугун Афғонистонда устунлик қилаётгани рад этиб бўлмас ҳақиқатдир. АҚШ ва иттифоқчиларининг “Толибон” билан 20 йигирма йил давомидаги қарама-қаршилиги толибларнинг 2001 – 2002 йиллардаги мағлубиятдан сўнг нафақат омон қолиши, ҳатто Афғонистондаги етакчи кучга айланиши аҳолининг асосий қисми уларни қўллаб тургани билан боғлиқдир. Айни чоқда толибларнинг жиддий рақиби йўқ. Олдинги Шимолий иттифоқдан асар ҳам қолмади, афғон кучишлатар тизимлари йирик шаҳарлар ва вилоятлар назоратини улар қўлига жангу жадалсиз топшириб, қумдай сочилиб кетди.
Ҳозирги кунда толиблар Афғонистоннинг бошқа сиёсий кучлари билан тил топишиши ва музокаралар натижасида колалицион ҳукумат тузишига умид қилмоқда. Мабодо чиндан ҳам шундай ҳукумат тузиладиган ва уни жаҳон ҳамжамияти тан оладиган бўлса, бу ҳол Афғонистоннинг минтақадаги савдо-сотиқ ва иқтисодий алоқаларга тўлақонли қўшилиши ва мамлакатни тиклаш жараёни бошланишига йўл очиб беради. Бироқ мана шу ерда бошқа ва мураккаброқ ўйин бошланади.
Афғонистон билан боғлиқ ўйиннинг янги давраси иқтисодиётга бориб тақалади. Ҳозирча толиблар Ғарбдан ёрдам ола билмайди – ушбу мамлакат марказий банкининг авуарлари (банкнинг чет эл валютаси, қимматли қоғозлар ва олтиндан иборат чет мамлакатлар банкларида сақланаётган активлари) ҳаракати музлатилиб, ХВЖ ва ЕИнинг ёрдам ажратиши тўхтатиб қўйилди. Тез орада Хитой билан Россиядан йирик миқдордаги инвестициялар келиши ҳам даргумон. Ҳеч ким ҳукуматини жаҳон ҳамжамияти тан олмаган мамлакатга кўп пул тикмайди. Фақат мусулмон дунёсининг айрим етакчи мамлакатлари қоляпти. ОАВ хабар беришича, Туркия Кобул аэропортини бошқаришга розилик берган. Форс кўрфази бўйидаги айрим мамлакатлар ҳам кўмак бериши эҳтимолдан холи эмас. Аммо бу ЯИМнинг камайиб кетиши, пулнинг қадрсизланиши ва ишсизлик ошиши, қашшоқлик, очарчилик ва қурғоқчилик таҳдиди билан боғлиқ фундаментал иқтисодий муаммоларни ҳал этиши мушкул. Бунинг учун пул умуман йўқ. Афғонистон анъанага кўра ташқи ёрдамга қаттиқ боғланиб қолган. Жаҳон банки маълумотларига кўра, олдинги ҳокимият давлат харажатларининг 70 фоизгача бўлган қисми грантлар ҳиссасига тўғи келган. Ташқи савдо-сотиқда ҳар доим кўп миллиард долларлик сурункали танқислик кузатилган.
“Толибон” ҳалқаро кўмак ва инвестициялар олиш учун ислом динининг мутаассиблик версиясига асосланган мафкура принципларини анча-мунча ўзгартиришига ҳамда барча асосий инсон ҳақларини тан олган ҳолда эътиқоди, жинси ва этник мансублигидан қатъи назар, барча афғонлар учун сўзда эмас, амалда тинч жамият қуришига тўғри келади. Айни чоқда мавжуд иқтисодий муаммоларни эътиборга оладиган бўлсак, ички ўзгаришларга эришиши учун муддат жуда оз.
Яна толиблар мамлакатдаги террорчилик гуруҳлари ҳозирлиги масаласини ҳам ҳал этиши зарур, бу минтақа мамлакатлари, айниқса, Хитой билан Россия учун муҳим. ИШИД – Хуросон ташкилоти Кобул аэропортида сўнгги уюштирган террорчилик амали “Толибон” ҳаракати узоқ йиллардан бери унга қарши кураш олиб бораётган бўлса ҳам, бу борада муваффақиятга эриша олмаганидан далолат беради. Бу чет эл инвестициялари хавфсизлигини таъминлашни янада мураккаблаштиради.
Афғонистонни бошқариш учун “12 лар кенгаши” тарзида танланган бошқарув шакли ҳам саволларни келтириб чиқармоқда. Тажриба кўрсатишича, 12 аъзонинг ҳар бири кўрпани ўзига тортиши эҳтимолдан холи эмас, бу ҳол коррупция ва ички сиёсий курашнинг янги ўрами учун потенциал жиҳатдан қулай шароит яратиб беради.
Яқин вақтда Афғонистондаги вазият қайси йўналишда ривожланиши ва шу муносабат билан Ўзбекистоннинг ушбу мамлакатга нисбатан стратегиясига қандай тузатишлар киритилиши маълум бўлиши аниқ.